Trong cuộc chiến chống COVID-19, ngoài các “chiến sĩ áo trắng” căng mình làm nhiệm vụ nơi tuyến đầu, còn có những người lặng lẽ tham gia vào nỗ lực dập dịch. Trong số đó có 3 phụ nữ mang hết tâm huyết để phát triển và phân phối vaccine khắp toàn cầu.

Katalin Kariko, người đứng sau vaccine của Pfizer/BioNTech và Moderna

Tiến sĩ hóa sinh người Mỹ gốc Hungary Katalin Kariko được ca ngợi như một trong những người mở đường cho công cuộc phát triển vaccine ngừa COVID-19 công nghệ mRNA. Nhưng ít ai biết rằng, con đường đi đến thành công của khoa học gia 67 tuổi không hề trải hoa hồng.

Sinh ra ở thị trấn nhỏ Kisujszallas, Kariko có bố bán thịt và mẹ làm kế toán viên. Hoàn cảnh nghèo khó đã giúp trui rèn tính cách mạnh mẽ của người phụ nữ đam mê nghiên cứu dù gặp phải vô vàn thách thức.

Sau khi lấy bằng tiến sĩ tại Đại học Szeged, Kariko làm việc cho Trung tâm Nghiên cứu Sinh học của trường và bắt đầu tìm hiểu mRNA. Song, do đây là công nghệ khá mới mẻ vào những năm 1980 mà lại cần nhiều kinh phí, trường sau đó ngừng tài trợ cho bà.

Để có thể tiếp tục theo đuổi giấc mơ ứng dụng mRNA trong y học, Kariko chọn chuyển đến Mỹ và làm nghiên cứu sinh sau tiến sĩ tại Đại học Temple. Nhưng trong suốt 15 năm tiếp theo, mọi đề nghị xin tài trợ nghiên cứu của bà đều bị từ chối, bởi cả chính phủ lẫn các công ty khi đó đều cho rằng ý tưởng về mRNA là viển vông, thậm chí cả đồng nghiệp cũng không ủng hộ. Khó khăn dồn dập đến vào năm 1995 khi bà bị sa thải và mắc bệnh ung thư. Không còn tiền để nghiên cứu, Kariko chấp nhận giữ một vị trí thấp hơn tại Viện Hàn lâm khoa học. Nơi đây, bà may mắn gặp Tiến sĩ miễn dịch học Drew Weissman - người cũng nhìn thấy tiềm năng vượt trội của công nghệ mRNA.

Nỗ lực nghiên cứu trong 30 năm của Kariko và Weissman về sau đã đặt nền tảng cho việc sử dụng mRNA trong bào chế vaccine COVID-19 của Pfizer/BioNTech và Moderna. Đáp lại những lời ca tụng, bà khiêm tốn nói: “Tôi đã không còn phải đứng ngoài rìa cộng đồng khoa học. Đó là hạnh phúc lớn lao nhất của đời tôi”. 

Sarah Gilbert, “mẹ đẻ” của vaccine AstraZeneca

Một nữ khoa học gia khác cũng được xem là “kiến trúc sư vaccine ngừa COVID-19” đó là Sarah Gilbert (60 tuổi), giáo sư tại Viện Nghiên cứu Jenner của Đại học Oxford, Anh.

Được xem là người “khai sinh” ra vaccine AstraZeneca, nhưng Gilbert chưa từng có ý định trở thành chuyên gia vaccine. Sau khi lấy bằng tiến sĩ hóa sinh chuyên ngành di truyền học tại Đại học Hull, bà làm việc cho trung tâm nghiên cứu bia. Sau đó, Gilbert chuyển sang giảng dạy và nghiên cứu tại Đại học Oxford.

Sự nghiệp khoa học của Gilbert gián đoạn vào năm 1998 khi bà sinh 3 con. Song, nhờ sự hỗ trợ từ chồng, Gilbert thăng tiến nhanh chóng sau khi quay lại Đại học Oxford. Bà cùng các cộng sự đã thành lập nhóm nghiên cứu riêng để nỗ lực tạo ra một loại vaccine có hiệu quả với mọi chủng virus cúm. Gilbert từng dẫn đầu cuộc thử nghiệm vaccine ngừa virus Ebola vào năm 2014. Bà còn đến Saudi Arabia để phát triển vaccine ngừa MERS-CoV. Khi dịch COVID-19 bùng phát đầu năm 2020, Gilbert và các cộng sự đã gấp rút thiết kế vaccine ngừa SARS-CoV-2 ngay sau khi Trung Quốc công bố cấu trúc di truyền của virus mới này.

Việc phát triển thành công vaccine ngừa COVID-19 mang lại cơ hội kiếm tiền khổng lồ cho nhóm của Gilbert, song điều cảm động là họ đã lựa chọn từ bỏ bằng sáng chế để có thể chia sẻ công nghệ. Nhóm cũng đạt được thỏa thuận với AstraZeneca về việc sản xuất và phân phối vaccine phi lợi nhuận trong thời gian xảy ra đại dịch. Nhờ đó, vaccine AstraZeneca có giá chỉ 3-4USD/liều, rẻ hơn nhiều so với các vaccine do Pfizer/BioNTech hay Moderna sản xuất là gần 20USD/liều.

Vì những cống hiến to lớn và tấm lòng của Gilbert với cộng đồng, Tập đoàn truyền thông BBC đã vinh danh bà trong danh sách 100 phụ nữ tiêu biểu năm 2020. Hãng sản xuất đồ chơi nổi tiếng Mattel thì cho ra đời mẫu búp bê Barbie dựa theo hình dáng của Gilbert để ghi nhận đóng góp quan trọng của bà trong cuộc chiến chống COVID-19.

Aurélia Nguyen mang vaccine COVID-19 đến nước nghèo

Aurélia Nguyen là người đầu tiên Thủ tướng Phạm Minh Chính gặp gỡ trong chuyến thăm Pháp tháng 11-2021. Ảnh: TTXVN

Dù không trực tiếp tạo ra vaccine COVID-19, nhưng Aurélia Nguyen - người Pháp gốc Việt - giữ vai trò quan trọng trong việc giúp các nước đang phát triển tiếp cận chúng.

Người phụ nữ 45 tuổi này chịu trách nhiệm điều phối Chương trình chia sẻ vaccine toàn cầu COVAX, do Liên minh Toàn cầu về Vaccine và Tiêm chủng (GAVI), Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Liên minh Sáng kiến Sẵn sàng Đối phó Đại dịch (CEPI) phối hợp thực hiện. Trên cương vị của mình, Aurélia Nguyen quản lý nguồn ngân sách 6 tỉ USD do 98 quốc gia khá giả đóng góp và đảm bảo ký được thỏa thuận mua vaccine COVID-19 để chia sẻ miễn phí cho những nước ít nguồn lực hơn. Đây là công việc không dễ dàng vì COVAX phải cạnh tranh với những nước giàu để lấy được nguồn vaccine cần thiết.

Được biết, Aurélia Nguyen lấy bằng thạc sĩ Chính sách y tế, kế hoạch và tài chính của Trường Vệ sinh và Y Nhiệt đới ở Luân Đôn (Anh) và Trường Kinh tế Luân Đôn. Trước khi gia nhập GAVI năm 2011, bà đảm trách nhiều vị trí cấp cao tại Hãng dược hàng đầu của Anh GlaxoSmithKline. Aurélia Nguyen còn thực hiện nghiên cứu các chính sách thuốc gốc (thuốc generic) cho WHO.

Năm ngoái, bà lọt vào danh sách “Time 100 Next” mà Tạp chí Time dành tôn vinh 100 cá nhân được đánh giá có tầm ảnh hưởng đến tương lai của lĩnh vực họ đang làm việc và thế hệ tương lai. Trong lời mở đầu, Time ca ngợi: “Thật không quá lời khi nói rằng, sức khỏe của cả thế giới đang nằm trong tay Aurélia Nguyen”.

NGUYỆT CÁT