Không gian số đang làm thay đổi sâu sắc cách con người tiếp nhận, chia sẻ và phản ứng với thông tin. Một thông tin chưa kiểm chứng có thể lan đi trong vài phút; một nội dung được trình bày bằng cảm xúc có thể lấn át những thông tin chính xác nhưng khô cứng.

Trong bối cảnh đó, công tác tư tưởng ở cơ sở không thể chỉ dừng ở việc cung cấp thông tin hay phản bác cái sai, mà phải chủ động đổi mới cách tiếp cận, phương thức truyền tải và xây dựng niềm tin. “Giữ cái đầu lạnh” vì thế không chỉ là kỹ năng của mỗi người sử dụng mạng xã hội, mà còn là bản lĩnh và yêu cầu mới đối với người làm công tác tư tưởng ở cơ sở, từng bước chuyển sang chủ động xây dựng trận địa thông tin trên không gian số.

1. Không gian số thay đổi cuộc chơi thông tin: khi cảm xúc có thể đi trước sự thật

Có một thay đổi rất lớn đang diễn ra trong cách con người tiếp nhận thông tin: chúng ta không còn chỉ “đọc” hay “nghe” thông tin, mà đồng thời bình luận, chia sẻ, diễn giải và tạo ra thông tin. Chỉ với chiếc điện thoại, mỗi người đều có thể trở thành một mắt xích trong quá trình truyền tải thông tin đến cộng đồng. Chính sự thay đổi ấy làm cho không gian số trở thành một “trận địa” đặc biệt: tốc độ lan truyền rất nhanh, ranh giới giữa người tiếp nhận và người phát tán thông tin ngày càng mờ đi, trong khi khả năng kiểm chứng của người dùng không phải lúc nào cũng theo kịp tốc độ của một cú nhấp chuột.

Vấn đề đáng quan tâm không chỉ nằm ở những thông tin hoàn toàn bịa đặt. Nguy hiểm hơn có thể là những nội dung sử dụng một phần sự thật nhưng tách khỏi bối cảnh; hình ảnh, video cũ được đặt vào một sự kiện mới; một phát biểu bị cắt ngắn; hoặc một thông tin chưa được xác minh được trình bày bằng những tiêu đề gây sốc. Khi đó, điều tác động đến người đọc đôi khi không phải bản thân sự kiện, mà là cảm xúc mà cách trình bày thông tin tạo ra: tò mò, lo lắng, phẫn nộ hoặc sợ hãi. Một khi cảm xúc đã đi trước, lý trí thường cần thêm thời gian mới có thể bắt kịp.

Thực tế tại Cần Thơ cho thấy đây là vấn đề đang được đặt ra trong công tác quản lý và thông tin cơ sở. Ngày 14-3-2026, Công an TP Cần Thơ thông tin về việc phát hiện, xác minh và xử lý một tài khoản Facebook đăng tải nội dung sai sự thật liên quan đến cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031. Vụ việc cho thấy một nội dung được đưa lên mạng xã hội không chỉ dừng lại ở phạm vi tài khoản cá nhân mà có thể tác động đến nhận thức của cộng đồng và những vấn đề đang được xã hội quan tâm.

Ở một bình diện rộng hơn, Kế hoạch số 203/KH-UBND ngày 29-4-2026 của UBND TP Cần Thơ về công tác thông tin cơ sở và thông tin đối ngoại năm 2026 cũng đặt ra yêu cầu tăng cường theo dõi, tổng hợp thông tin trên báo chí, mạng xã hội; kịp thời phát hiện, xử lý và đấu tranh phản bác các thông tin sai lệch, xuyên tạc liên quan đến thành phố. Đồng thời, thành phố xác định nhiệm vụ hiện đại hóa hệ thống thông tin cơ sở, thúc đẩy chuyển đổi số và phát huy vai trò của trang thông tin điện tử cấp xã trong việc cập nhật thường xuyên, kịp thời thông tin chỉ đạo, điều hành và thông tin phục vụ người dân.

Hai thực tế trên đặt ra một câu hỏi lớn hơn cho công tác tư tưởng ở cơ sở: nếu người dân đang tiếp nhận thông tin theo một phương thức mới, liệu cách chúng ta cung cấp thông tin có thể vẫn giữ nguyên như trước?

Câu trả lời rõ ràng là không.

Ngày trước, thông tin chính thống chủ yếu đi theo một chiều: cơ quan cung cấp thông tin, người dân tiếp nhận. Nhưng trên mạng xã hội, dòng chảy thông tin vận động theo nhiều chiều cùng lúc. Người dân có thể tiếp nhận một thông tin từ báo chí, nghe thêm một bình luận trong một nhóm cộng đồng, xem một video ngắn, đọc một bài đăng cá nhân rồi tự hình thành nhận xét và tiếp tục chia sẻ cho người khác. Vì vậy, công tác tư tưởng không còn chỉ là “đưa thông tin đến cho dân”, mà ngày càng phải quan tâm đến việc người dân đang tìm kiếm thông tin gì, tiếp nhận nó như thế nào và điều gì khiến họ tin hoặc không tin một thông tin.

Đây cũng là lý do “truyền thông bẩn” có thể tạo ra ảnh hưởng ngay cả khi nó không hoàn toàn bịa đặt. Nó có thể lựa chọn một chi tiết có thật nhưng bỏ qua những chi tiết cần thiết để người đọc hiểu đầy đủ; có thể đặt một câu chuyện vào một khung diễn giải khiến người tiếp nhận chỉ nhìn thấy một phía; hoặc đơn giản là lặp đi lặp lại một thông tin theo cách khiến người đọc tưởng rằng “nhiều người nói thì chắc là đúng”. Khi tốc độ chia sẻ trở thành một thước đo sự chú ý, thông tin càng kích thích cảm xúc càng có khả năng được lan truyền nhanh.

Vì vậy, thách thức đối với công tác tư tưởng trên không gian số không chỉ là phát hiện cái sai, mà còn là nhận diện được cách cái sai được tạo ra, trình bày và lan truyền. Nếu chỉ nhìn vào nội dung cuối cùng mà không nhìn vào phương thức lan truyền, chúng ta dễ rơi vào thế bị động: thông tin sai đã đi rất xa thì mới bắt đầu giải thích; cảm xúc đã bị đẩy lên cao thì mới tìm cách hạ nhiệt.

Trong bối cảnh ấy, người làm công tác tư tưởng ở cơ sở phải đứng trước một yêu cầu mới. Không thể chỉ biết mình cần nói gì, mà còn phải hiểu người dân đang nghe gì; không chỉ biết thông tin nào cần truyền đạt, mà còn phải biết cách truyền đạt nào phù hợp với môi trường số. Không thể chỉ chờ một thông tin sai xuất hiện rồi phản bác, mà phải chủ động tạo ra những nguồn thông tin chính thống đủ nhanh, đủ rõ và đủ gần để người dân có thể tìm đến khi cần kiểm chứng.

Nhưng trước khi có thể chủ động trên “trận địa” ấy, có một việc căn bản hơn phải làm: người làm công tác tư tưởng phải tự trang bị cho mình khả năng không bị cuốn theo chính dòng cảm xúc mà mình đang đấu tranh chống lại.

Đó là lúc “cái đầu lạnh” trở thành một yêu cầu không chỉ đối với người sử dụng mạng xã hội, mà trước hết đối với chính những người đang làm nhiệm vụ thông tin, tuyên truyền ở cơ sở.

2. “Cái đầu lạnh” – bản lĩnh của người làm công tác tư tưởng

Từ sự thay đổi của không gian thông tin, một yêu cầu mới đặt ra đối với công tác tư tưởng là phải thay đổi trước hết từ chính người làm công tác tư tưởng. Nếu thông tin trên mạng xã hội vận động nhanh, liên tục và nhiều chiều thì người làm công tác tuyên truyền càng không thể chỉ dựa vào thói quen, kinh nghiệm của cách làm truyền thống. Trước một dòng thông tin đang được chia sẻ với tốc độ rất nhanh, điều cần thiết đầu tiên không phải là phản ứng thật nhanh, mà là phản ứng đúng.

Đó chính là ý nghĩa của “cái đầu lạnh”.

“Cái đầu lạnh” không phải là sự thờ ơ trước những vấn đề xã hội, càng không phải là thái độ im lặng trước những thông tin sai lệch. Đó là khả năng giữ được sự tỉnh táo khi đứng trước những nội dung dễ tạo ra cảm xúc mạnh; biết dừng lại để kiểm chứng trước khi chia sẻ; biết phân biệt sự việc với bình luận về sự việc; biết đặt câu hỏi về nguồn gốc, thời điểm và bối cảnh của thông tin trước khi đưa ra nhận định.

Một thông tin có hàng ngàn lượt thích chưa chắc đã là thông tin đúng. Một video được chia sẻ rộng rãi chưa chắc phản ánh đầy đủ sự việc. Một lời khẳng định được lặp lại nhiều lần cũng không vì thế mà trở thành sự thật. Công an TP Cần Thơ trong khuyến cáo ngày 15-9-2026 cũng lưu ý rằng thông tin được chia sẻ nhiều lần hoặc nhận nhiều lượt tương tác không đồng nghĩa với việc đã được xác thực; hình ảnh, video có thể chỉ phản ánh một phần sự việc hoặc được đăng lại mà không đầy đủ bối cảnh.

Nhìn từ công tác tư tưởng, điều này đặt ra một yêu cầu sâu hơn: người làm công tác tuyên truyền phải có năng lực kiểm chứng trước khi có năng lực thuyết phục. Bởi nếu nguồn thông tin ban đầu chưa chính xác, mọi nỗ lực truyền đạt sau đó đều có thể dẫn đến hệ quả ngược lại. Một tin đăng trên kênh thông tin của cơ quan nhà nước không chỉ là một sản phẩm truyền thông; nó còn gắn với uy tín của cơ quan và niềm tin của người dân. Vì vậy, mỗi thông tin trước khi được đưa ra công chúng cần trải qua một khoảng “lạnh” của kiểm chứng.

Có thể đó chỉ là vài phút để đọc lại văn bản gốc, kiểm tra nguồn phát hành, đối chiếu thời gian, địa điểm, hình ảnh; hoặc đơn giản là đặt thêm một câu hỏi: “Thông tin này đã đủ căn cứ để mình đăng chưa?”. Nhưng chính những phút tưởng như chậm ấy lại giúp tránh được những hậu quả có thể kéo dài rất lâu.

Thực tế cho thấy, xử lý thông tin sai lệch trên không gian mạng cũng không thể chỉ dựa vào biện pháp xử lý sau khi vi phạm xảy ra. Cùng với việc phát hiện, xác minh và xử lý các trường hợp đăng tải, chia sẻ thông tin sai sự thật, Công an TP Cần Thơ đang chú trọng tuyên truyền, hướng dẫn người dân nâng cao nhận thức và kỹ năng sử dụng mạng xã hội an toàn, có trách nhiệm.

Điều đó gợi mở một cách tiếp cận quan trọng đối với công tác tư tưởng: phòng ngừa phải đi trước xử lý. Nếu chỉ chờ thông tin sai xuất hiện rồi mới phản bác, chúng ta luôn ở thế đi sau. Nếu người dân được trang bị khả năng nhận diện, kiểm chứng và đánh giá thông tin ngay từ đầu, mỗi người sẽ trở thành một “bộ lọc” tự nhiên trong cộng đồng.

Tuy nhiên, “cái đầu lạnh” còn cần một sự tỉnh táo khác đối với người làm công tác tư tưởng: không phải mọi ý kiến khác biệt đều là thông tin sai lệch. Trong môi trường mạng, sẽ luôn tồn tại những cách nhìn khác nhau về cùng một vấn đề. Nếu không phân biệt được giữa ý kiến, nhận xét và thông tin sai sự thật, việc đấu tranh với cái sai có thể vô tình biến thành tranh luận cảm tính.

Bản lĩnh của người làm công tác tư tưởng vì thế không chỉ thể hiện ở khả năng phản bác, mà còn ở khả năng lắng nghe, phân loại và lựa chọn cách phản hồi phù hợp. Có vấn đề cần cung cấp thêm thông tin. Có vấn đề cần giải thích chính sách. Có thông tin cần đính chính bằng nguồn chính thức. Có nội dung cần cơ quan có thẩm quyền xác minh, xử lý. Và cũng có những tranh luận không cần biến thành một cuộc “đấu khẩu” trên mạng xã hội.

Càng trong môi trường thông tin nhiều chiều, người làm công tác tư tưởng càng phải tránh một cái bẫy rất dễ gặp: dùng chính cảm xúc để chống lại cảm xúc. Nếu một nội dung cố tình kích động, phản ứng bằng sự nóng giận có thể khiến cuộc tranh luận tiếp tục leo thang. Ngược lại, một câu trả lời bình tĩnh, có căn cứ và đi thẳng vào vấn đề sẽ tạo ra một cách tiếp cận khác: đưa cuộc tranh luận từ cảm xúc trở về với sự kiện và bằng chứng.

Đó cũng là lúc công tác tư tưởng cần chuyển từ tư duy “nói cho người dân biết” sang tư duy “giúp người dân hiểu và có khả năng tự đánh giá thông tin”. Một bài tuyên truyền tốt không chỉ đưa ra kết luận, mà còn giúp người đọc hiểu vì sao kết luận ấy có căn cứ. Một thông tin chính thống có sức thuyết phục không chỉ vì nó đến từ một cơ quan có thẩm quyền, mà còn vì nó rõ ràng, dễ hiểu và giải đáp được điều người dân đang quan tâm.

Với người làm truyền thông ở cơ sở, “cái đầu lạnh” vì thế phải trở thành một quy trình nghề nghiệp: chậm một nhịp để kiểm chứng, sâu một bước để hiểu vấn đề và bình tĩnh một lần nữa trước khi phản hồi. Đó không phải là làm cho công tác tuyên truyền chậm đi, mà là làm cho thông tin chính thống chắc chắn hơn trước khi bước vào dòng chảy nhanh của mạng xã hội.

Nhưng nếu chỉ có tỉnh táo và phản bác thì vẫn chưa đủ. Không gian số không chờ chúng ta chuẩn bị xong mới vận động. Khi một thông tin sai có thể xuất hiện bất cứ lúc nào, câu hỏi tiếp theo không còn là “làm thế nào để phản bác nhanh hơn?”, mà phải là: “Làm thế nào để thông tin chính thống chủ động xuất hiện trước, gần người dân hơn và đủ sức thuyết phục để người dân tìm đến?”

Đó chính là bước chuyển từ “giữ cái đầu lạnh” sang chủ động xây dựng trận địa thông tin trên không gian số.

3. Từ người đưa tin đến người kiến tạo không gian thông tin đáng tin cậy ở cơ sở

Nếu “cái đầu lạnh” giúp người làm công tác tư tưởng không bị cuốn theo dòng chảy hỗn tạp của thông tin trên mạng xã hội, thì đó mới chỉ là điều kiện cần. Điều quan trọng hơn là phải chủ động tạo dựng một không gian thông tin đủ nhanh, đủ chính xác, dễ tiếp cận và đủ sức thuyết phục để người dân tìm đến.

Thực tiễn công việc thông tin, truyền thông ở cơ sở cho thấy, người dân hôm nay không chỉ tiếp nhận thông tin qua các cuộc họp hay hệ thống truyền thanh. Điện thoại thông minh, mạng xã hội, các nền tảng trực tuyến đã trở thành một phần trong đời sống hằng ngày. Một chủ trương, chính sách nếu chỉ được truyền tải bằng văn bản dài và ngôn ngữ hành chính sẽ khó có thể tiếp cận đầy đủ với mọi người. Vì vậy, đổi mới công tác tư tưởng trước hết phải bắt đầu từ việc đổi mới cách đưa thông tin đến với người dân.

Tại Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Vĩnh Thuận Đông, công việc thông tin, truyền thông hằng ngày không chỉ dừng lại ở việc viết một bản tin. Từ một chủ trương, một kế hoạch hay một vấn đề được cấp trên triển khai, người làm truyền thông phải lựa chọn nội dung cốt lõi, kiểm tra thông tin, biên tập lại cho dễ hiểu, rồi lựa chọn hình thức phù hợp: tin, bài, phát thanh, poster, Infographic, video hay nội dung đăng trên Fanpage. Mỗi hình thức có một cách tiếp cận khác nhau, nhưng đều có chung một yêu cầu: thông tin phải đúng, đủ, kịp thời và phù hợp với người dân.

Đằng sau một bài đăng tưởng như rất ngắn trên Fanpage là cả một quá trình lựa chọn và kiểm chứng. Thông tin lấy từ đâu? Văn bản nào làm căn cứ? Nội dung đã chính xác chưa? Cách diễn đạt có gây hiểu nhầm không? Hình ảnh sử dụng có phù hợp không? Người dân đọc xong có hiểu mình cần làm gì hay không? Và trước khi thông tin được đăng tải, nội dung còn phải được kiểm tra, phê duyệt theo quy trình của cơ quan.

Những công việc tưởng như nhỏ ấy lại có ý nghĩa lớn trong môi trường thông tin hiện nay. Bởi khi người dân nhìn thấy một thông tin trên kênh truyền thông chính thức của cơ quan nhà nước, họ không chỉ tiếp nhận một nội dung, mà còn hình thành nhận thức về mức độ nghiêm túc, trách nhiệm và độ tin cậy của cơ quan cung cấp thông tin.

Từ thực tế đó có thể thấy, truyền thông cơ sở cần chuyển từ tư duy “có gì tuyên truyền nấy” sang tư duy “người dân cần biết gì, cần hiểu gì và cần được giải thích điều gì”. Đây là một thay đổi không lớn về câu chữ, nhưng rất lớn về phương pháp.

Một thông tin về chính sách nếu chỉ được sao chép nguyên văn từ văn bản hành chính có thể đúng nhưng chưa chắc đã dễ hiểu. Một quy định nếu được trình bày bằng một Infographic ngắn gọn, một video giải thích hoặc một bài hỏi - đáp có thể giúp người dân tiếp cận thuận lợi hơn. Đổi mới hình thức vì thế không có nghĩa là làm nhẹ nội dung chính trị; ngược lại, đó là cách đưa nội dung chính trị, pháp luật và chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước đến gần hơn với đời sống.

Đặc biệt, truyền thông ở cơ sở không thể chỉ làm nhiệm vụ “đưa tin”. Người làm truyền thông còn phải quan sát phản ứng của người dân, nhận diện những vấn đề dễ phát sinh thắc mắc, kịp thời đề xuất nội dung giải thích và cung cấp thông tin chính thống. Khi người dân đặt câu hỏi, đó cũng là một nguồn thông tin giúp cơ quan nhà nước hiểu hơn về những điều người dân đang quan tâm.

Như vậy, chu trình truyền thông mới cần được hình thành theo hướng: nắm bắt dư luận - dự báo vấn đề - cung cấp thông tin - giải thích dễ hiểu - lắng nghe phản hồi - tiếp tục điều chỉnh cách truyền thông. Đó không còn là hoạt động truyền tin một chiều, mà là quá trình tương tác hai chiều giữa chính quyền và người dân trên không gian số.

Từ thực tiễn ở một đơn vị thông tin, truyền thông cấp xã như Vĩnh Thuận Đông, có thể nhận ra một điều: trận địa thông tin không ở đâu xa. Nó hiện diện ngay trên chiếc điện thoại của mỗi người dân, trong từng bản tin phát thanh, từng bài viết trên Fanpage, từng tấm poster và từng video được chia sẻ mỗi ngày.

Vì vậy, bảo vệ nền tảng tư tưởng trên không gian số không chỉ là phản bác một thông tin sai khi nó đã lan truyền. Quan trọng hơn là phải chủ động tạo ra những thông tin chính xác, dễ hiểu, có trách nhiệm và gần với đời sống; để khi người dân cần tìm hiểu một vấn đề, họ có một địa chỉ thông tin đáng tin cậy để tìm đến.

Nói cách khác, người làm công tác tư tưởng ở cơ sở hôm nay không thể chỉ là “người đưa tin”. Họ phải từng bước trở thành người kiến tạo không gian thông tin đáng tin cậy – nơi cái đúng không chỉ tồn tại, mà còn được trình bày đủ rõ để người dân có thể nhận biết, hiểu và đồng hành.

Có những lúc, đổi mới công tác tư tưởng bắt đầu từ một câu hỏi rất giản dị: làm thế nào để một nội dung đúng được người dân hiểu đúng?

Trong quá trình quản trị Fanpage Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Vĩnh Thuận Đông, tôi từng gặp một trường hợp như vậy khi thực hiện nội dung tuyên truyền về quản lý tàu bay không người lái và các phương tiện bay. Nếu chỉ đưa nguyên những quy định dài, với ngôn ngữ pháp lý, lên mạng xã hội, không phải ai cũng có thời gian và điều kiện đọc hết để nhận ra những điểm mình cần lưu ý.

Thay vì chỉ “đăng văn bản”, nội dung được chắt lọc thành một poster trực quan. Những vấn đề quan trọng được chia thành từng nhóm: yêu cầu về cấp phép, khu vực cấm hoặc hạn chế bay, những hành vi bị nghiêm cấm và trách nhiệm chủ động tìm hiểu, chấp hành quy định. Hình ảnh, biểu tượng và bố cục được sử dụng để giúp người xem nhanh chóng nhận diện thông tin cần thiết.

Trong quá trình đó, công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) được sử dụng để hỗ trợ xây dựng hình ảnh. Nhưng AI không quyết định nội dung tuyên truyền. Người làm truyền thông vẫn phải đọc văn bản, xác định thông tin cốt lõi, kiểm tra nội dung, lựa chọn cách diễn đạt và chịu trách nhiệm về sản phẩm trước khi đưa lên kênh thông tin chính thức.

Một poster như vậy có thể chỉ chiếm vài phút trong dòng thời gian của người dùng mạng xã hội, nhưng phía sau nó là sự thay đổi trong cách nghĩ về công tác thông tin: không chờ người dân tìm đọc hết văn bản, mà chủ động đưa những điều người dân cần biết đến gần họ bằng cách dễ tiếp nhận hơn.

Từ một Fanpage ở Vĩnh Thuận Đông, câu chuyện ấy cho thấy công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt dưới sự dẫn dắt của trách nhiệm, sự kiểm chứng và mục tiêu phục vụ người dân. Đổi mới công tác tư tưởng trên không gian số, suy cho cùng, không phải chạy theo công nghệ; đó là biết dùng công nghệ để làm cho thông tin đúng đến đúng người, đúng lúc và dễ hiểu hơn.

HUỲNH TRẦN TÂN KHOA