Thới An Hội là xã khu vực III, vùng dân tộc và miền núi trên địa bàn TP Cần Thơ. Bà con dân tộc Khmer sinh sống tập trung chủ yếu ở 2 ấp Tập Rèn và An Nhơn. Thời gian qua, dưới sự quan tâm của chính quyền địa phương, bộ mặt kinh tế - văn hóa của xã không ngừng phát triển. Đặc biệt, đời sống vật chất, tinh thần của đồng bào Khmer ngày càng nâng cao. Từ đó, xuất hiện nhiều tấm gương tiêu biểu, góp phần phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của đồng bào dân dân tộc Khmer. Nổi bật là cô Lý Sa Quyên, một nghệ nhân sân khấu Dù Kê sinh sống tại ấp An Nhơn.

15 tuổi trở thành đào chánh

Với thâm niên hơn 50 trong nghề, cô Lý Sa Quyên luôn dành một tình yêu sâu nặng đối với sân khấu Dù kê của đồng bào Khmer Nam Bộ. Dù đã bước sang tuổi thất tuần nhưng đều đặn mỗi ngày cô vẫn tập hợp thanh thiếu niên trong phum, sóc để truyền nghề, nhằm góp phần bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc mình.

Sinh ra trong một gia đình nghèo khó, đông anh em, nên ngay từ nhỏ, cô bé Lý Sa Quyên đã phải vất vả phụ cha mẹ làm thuê, làm mướn để chăm lo cho các em. Nhưng mai mắn cô có được một người cha rất giỏi chơi đàn, ông có thể chơi điêu luyện tất cả các loại nhạc cụ của đồng bào dân tộc Khmer: đàn cò, đàn Tà-khê, đàn Khưm… Chính tiếng đàn của cha đã thôi thúc cô đến với sân khấu Dù kê để từng bước trở thành cô đào trứ danh một thời.

Thời chiến tranh ác liệt nhưng không vì thế mà các loại hình nghệ thuật bị dìm chết, trái lại chúng có sức sống rất mãnh liệt, từ cải lương của người Kinh, ca kịch của người Hoa đến sân khấu Dù kê của người Khmer. Ngoài giá trị nghệ thuật thì các tuồng tích biểu diễn trên sân khấu thời kỳ này còn thể hiện đậm nét tình yêu quê hương đất nước, tình đoàn kết tương thân tương ái giữa 3 dân tộc anh em ở vùng đất Sóc Trăng. Trong đó, sân khấu Dù kê có sức hút rất mãnh liệt đối với thanh niên dân tộc Khmer, ai cũng muốn được một lần đứng trên sân khấu để biểu diễn cho đồng bào mình xem. Và cô bé Lý Sa Quyên cũng không phải là ngoại lệ.

 Cô Lý Sa Quyên trang trí mặt nạ nhân vật phục vụ cho phần biểu diễn của Đội múa Apsara.

Vốn mang trong mình dòng máu nghệ thuật của cha, 13 tuổi, Lý Sa Quyên đã trở thành một “ngôi sao” của phum, sóc. Cô có thể hát được tất cả các bài hát, làn điệu ở các thể loại khác nhau của sân khấu Dù kê, từ các bài hát Dù kê Khmer Nam Bộ chính thống đến các bài hát có ảnh hưởng từ thể loại sân khấu hát Tiều của người Hoa hay sân khấu Dì kê ở Campuchia… Ngoài ra, cô còn có thể thực hiện điêu luyện các điệu múa đặc trưng của đồng bào dân tộc Khmer như Apsara, Rom vong, Lăm leo…Tuy nhiên, để đạt được thành công trong nghề nghiệp thì người nghệ sĩ cũng phải trải qua một quá trình khổ luyện lâu dài, từ luyện thanh đến luyện múa các động tác chân, tay, thể hình, sắc thái gương mặt. Người học thì nhiều nhưng người thành công sống được với nghề chỉ có thể đếm được trên đầu ngón tay.

14 tuổi bước lên sân khấu với các vai diễn nhỏ, 15 tuổi chính thức trở thành đào chánh ở nhiều đoàn Dù kê lúc bấy giờ. Đó chính ký ức đẹp nhất mà cô Lý Sa Quyên vẫn luôn khắc ghi trong tâm trí. Mỗi lần đoàn hát đi đến đâu khi nghe giới thiệu đến cô đào Hươl Sa Quyên là đêm diễn ấy coi như “bể rạp”. Khán giả khắp nơi trong tỉnh, kể cả một số tỉnh bạn ai cũng hâm mộ cô đào tài sắc vẹn toàn. Mặc dù sân khấu Dù kê ngày trước còn thiếu thốn mọi thứ, từ trang phục, đạo cụ, âm thanh, ánh sáng… nhưng không vì thể mà người nghệ sĩ “thiếu lửa” khi biểu diễn, họ luôn “cháy” hết mình với nhân vật để làm hài lòng khán giả. Riêng cô đào Hươl Sa Quyên, dù hóa thân vào bất kỳ vai diễn nào, từ một nàng công chúa cao sang, hay một cô gái nghèo bất hạnh thì cô vẫn lưu lại được  những hình ảnh tuyệt đẹp trong lòng người hâm mộ.

Cũng nhờ nghiệp ca hát mà cô Lý Sa Quyên đã gặp gỡ và trao trọn tình cảm cho nghệ nhân đàn Cò Lý Sóc. Lời ca, điệu múa của cô càng thăng hoa dưới tiếng đàn của ông. Rồi 7 người con lần lượt ra đời, mặc dù cuộc sống đã trở nên vất vả hơn trước nhưng vợ chồng cô vẫn bám trụ với nghề. Ngoài ca hát, cô Sa Quyên còn học thêm nghề may trang phục sân khấu, nghề làm mặt nạ, mão để trang trải cuộc sống cũng như giữ gìn được nghề nghiệp quý báu của ông cha.

Đầu những năm 2000, sân khấu Dù kê bước vào giai đoạn thoái trào, các đoàn Dù kê lớn nhỏ trong tỉnh đa phần rã gánh. Dù cố gắng hết sức để sống với nghề nhưng do không còn đất diễn, cộng với tuổi tác ngày càng lớn, sức khỏe yếu dần nên cô Sa Quyên và chồng đã trở về quê nhà sinh sống. Ngày rời ánh đèn sân khấu, cô khóc hết nước mắt, cả tháng trời không ngủ được, cứ chợp mắt là hình ảnh nhân vật cô hóa thân ngày nào lại hiện về đánh thức. Tiếng trống, tiếng nhạc của các vở tuồng Dù kê luôn vọng về, níu kéo đôi bàn tay cô múa đều thoăn thoắt.

Không còn ăn cơm tổ, vợ chồng cô Lý Sa Quyên phải làm thuê, làm mướn đủ nghề để mưu sinh, nhưng trong lòng họ lúc nào cũng cháy bỏng một tình yêu sâu nặng với sân khấu Dù kê. Thiếu ánh đèn sân khấu thì vợ chồng cô làm bạn với ánh đèn dầu, đèn điện. Ngày thì ra đồng làm thuê, đêm thì dạy múa, dạy hát truyền nghề cho các con. Vào những dịp lễ, Tết của đồng bào dân tộc  Khmer như Tết Chol Chnam Thmay, lễ Sen Dolta, lễ Óoc Om Bóc hay các đám tiệc trong phum, sóc là đại gia đình cô lại tham gia biểu diễn phục vụ. Thù lao chẳng có gì ngoài những tràn pháo tay của người xem, có khi được bà con tặng ít gạo về nuôi con. Dẫu vậy, vợ chồng cô vẫn chẳng hề thất vọng, họ như thân tằm cần mẫn nhả tơ trả nợ cho đời.

Rồi chồng mất, cô Sa Quyên lại mất đi một người bạn tri kỷ, người đã chắp cánh cho nghề nghiệp của cô bay cao. Các con cô dù được cha mẹ truyền hết những gì tinh túy nhất của nghề, có thể biểu diễn thành công trên bất kỳ sân khấu Dù kê chuyên nghiệp nào nhưng vì chén cơm manh áo, họ phải đành lần lượt lìa xứ để lại mình cô ở quê. Nhưng cũng từ đây, một lần nữa vượt lên trên nỗi buồn riêng, cô lại tiếp tục hồi sinh những mảnh đời bất hạnh, ươm mầm cho những hạt giống nghệ thuật Dù kê ra cây, chờ ngày đơm hoa, kết quả.

Tiếp tục gieo mầm nghệ thuật

Ở ấp An Nhơn, quê cô Sa Quyên, người dân sinh sống chủ yếu bằng nghề nông. Những năm qua, nhờ sự quan tâm đầu tư của Nhà nước đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số mà bộ mặt nông thôn nơi đây hoàn toàn đổi mới. Điện lưới quốc gia đã rực sáng khắp làng quê, ngôi trường dân tộc nội trú khang trang, hiện đại giúp đưa trẻ em trong phum, sóc đến gần hơn với bến bờ tri thức, đời sống vật chất và tinh thần của bà con cũng được nâng cao từng ngày. Dù vậy, một bộ phận người dân vẫn còn gặp nhiều khó khăn trong cuộc sống, phải rời quê đến các địa phương khác mưu sinh, con em gửi lại cho người thân chăm sóc. Đây cũng chính là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng một số thanh thiếu niên ở quê bỏ học sớm, sa vào các tệ nạn xã hội.

Do đó, con đường gieo mầm nghệ thuật của cô Sa Quyên chẳng hề đơn giản. Các em nhỏ phần lớn sống với ông bà đã lớn tuổi, kinh tế khó khăn lại chịu tác động tiêu cực từ môi trường bên ngoài xã hội nên nhiều em rất ngỗ ngược, khó bảo. Muốn thuyết phục được các em tham gia học nghệ thì trước hết phải giúp các em có cái ăn, cái mặc trước đã. Mặc dù cuộc sống còn không ít khó khăn, phải nhờ vào sự hỗ trợ hằng tháng của các con nhưng bằng tình yêu nghề tha thiết cộng với tấm lòng bao dung của một người bà, người mẹ, cô Lý Sa Quyên đã thuyết phục được nhiều em tham gia vào đội văn nghệ do mình thành lập, mang tên Đội múa Apsara.

Đều đặn mỗi ngày khi hoàng hôn buông xuống, các thành viên trong Đội múa Apsara lại tập trung về trước sân nhà cô Sa Quyên tập luyện. Trên khoảng sân nhỏ hẹp phủ bóng của cây Sa la cổ thụ, gần 20  em nhỏ đủ mọi lứa tuổi, có em mới vào lớp 1, em lớn tuổi nhất cũng vừa học xong lớp 9, say sưa tập luyện theo sự hướng dẫn nhiệt tình của cô Sa Quyên. Cô vừa là người thầy vừa là người mẹ chỉ bảo, nắn nót cho các em từng động tác múa, từng cách luyến lái trong lời ca. Một sân khấu Dù kê thu nhỏ như hiện ra trước mắt người xem. Cái cô đơn, trống lạnh của buổi hoàng hôn như bị xua tan đi nhường chỗ cho sự ấm ấp, yêu thương của tình người.

Đối với nghệ thuật Dù kê, ngoài hát hay, múa đẹp thì âm nhạc và trang phục biểu diễn của diễn viên vô cùng quan trọng. Phần âm nhạc thì cô Sa Quyên đã có sự hỗ trợ đắc lực từ chiếc điện thoại thông minh của các con mua cho để tiện liên lạc. Riêng trang phục và các loại mặt nạ, mão của nhân vật để biểu diễn rất cầu kỳ, mua sắm lại tốn kém, trong khi nguồn thu từ việc biểu diễn của Đội múa Apsara gần như bằng không. Đây thật sự là một vấn đề nan giải với cô Sa Quyên và các em nhỏ buổi đầu hoạt động nghệ thuật. Cuối cùng, sau nhiều đêm trăn trở cô Sa Quyên đã quyết định bán đi kỷ vật của chồng ngày cưới tặng mình, đó chính là đôi bông tai bằng vàng mà trước đó cô luôn xem như báu vật. 

Cô Lý Sa Quyên tích cực truyền trao nghệ thuật Dù kê cho thế hệ trẻ.

Có được ít tiền, cô Sa Quyên lại bắt tay vào mua sắm vải vóc để may trang phục biểu diễn, mua sơn, màu, giấy…để chế tạo mão, mặt nạ nhân vật. Thật may mắn cho cô là những năm tháng còn biểu diễn cô đã cố công học tập để trở thành một người thợ may khéo léo, một nghệ nhân chế tác đạo cụ điêu luyện. Nhờ đó mà “đào, kép” trên sân khấu của “bà bầu” Sa Quyên luôn có được những trang phục, đạo cụ biểu diễn vừa vặn, đẹp mắt, gây hứng thú cho người xem.

Tiếng lành đồn xa, ngoài biểu diễn phục vụ bà con tại địa phương trong các dịp lễ hội, đám tiệc thì Đội múa Apsara còn được mời biểu diễn tại nhiều địa phương trong và ngoài xã Thới An Hội. Thù lao cho mỗi buổi biểu diễn thì tùy tấm lòng của người mời, có khi cũng chỉ vừa đủ tiền xe, tiền ăn cho các thành viên trong đội nhưng cô Sa Quyên luôn tự hào, lấy đó làm động lực để duy trì hoạt động của đội múa, theo cô, hễ khi nào còn người xem thì khi ấy sân khấu Dù kê vẫn còn đất sống.

Khắc ghi lời Bác Hồ dạy: “Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận. Anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy” nên trong suốt chặng đường dài hoạt động nghệ thuật của mình, cô Lý Sa Quyên luôn ra sức rèn đức, luyện tài, không ngừng trao truyền nghề nghiệp cho thế hệ trẻ. Học trò do cô Sa Quyên đào tạo nhiều em đã trở thành những diễn viên nòng cốt trong phong trào văn nghệ tại địa phương. Trong đó, một số em đã đạt được giải cao trong các kỳ liên hoan văn nghệ quần chúng do tỉnh Sóc Trăng (cũ) tổ chức. Riêng cô Sa Quyên, năm 2023, đã được trao Giải thí sinh cao tuổi tại Liên hoan tiếng hát truyền hình tiếng Khmer khu vực Nam Bộ lần thứ I do Đài Phát thanh - Truyền hình Sóc Trăng phối hợp với kênh truyền hình VTV5 tổ chức.

Bây giờ, mặc dù tuổi cao, sức yếu nhưng cô Sa Quyên vẫn ngày ngày cống hiến sức mình vào việc giữ gìn và phát huy những giá trị văn hóa nghệ thuật truyền thống tốt đẹp của đồng bào dân tộc Khmer, qua đó, góp phần xây dựng TP Cần Thơ ngày càng giàu đẹp, văn minh, đậm đà bản sắc dân tộc.

QUÁCH TẤN THUẦN