Tổng thống Mỹ Donald Trump ám chỉ sẽ để cho hiệp ước kiểm soát vũ khí hạt nhân cuối cùng với Nga hết hiệu lực. Viễn cảnh này đánh dấu lần đầu tiên trong hơn nửa thế kỷ, các chương trình hạt nhân của hai nước không còn bị ràng buộc bởi các giới hạn về số lượng.

Mỹ bảo dưỡng tầng đẩy của tên lửa đạn đạo liên lục địa Minuteman III. Ảnh: KHÔNG QUÂN MỸ

“Nếu thỏa thuận hết hạn thì cứ để nó hết hạn. Chúng tôi chỉ muốn đạt một thỏa thuận tốt hơn”, ông Trump nói với báo New York Times hôm 8-1 về Hiệp ước cắt giảm vũ khí tấn công chiến lược mới (New START), dự kiến sẽ hết hạn vào ngày 5-2. Phát biểu này dường như báo hiệu rằng Mỹ chưa chấp nhận đề nghị của Nga hồi năm ngoái.

Tháng 9-2025, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã đề xuất gia hạn các điều khoản cốt lõi trong hiệp ước thêm một năm, nhằm tránh nguy cơ chạy đua vũ trang và leo thang ngoài kiểm soát. Sự gia hạn này có thể tạo thêm thời gian để đàm phán hiệp ước mới và phát đi tín hiệu cam kết đối với việc kiểm soát vũ khí.

Thỏa thuận New START, được Mỹ và Nga ký kết vào tháng 4-2010, giới hạn số đầu đạn hạt nhân chiến lược được phép triển khai của hai nước ở mức 1.550, cùng với số phương tiện phóng, gồm tên lửa, máy bay và tàu ngầm, ở mức 700.

Vào năm 2021, ông Putin và Tổng thống Mỹ khi đó là Joe Biden đã nhất trí kéo dài New START thêm 5 năm. Tuy nhiên, điều tương tự sẽ không thể xảy ra do thỏa thuận chỉ được phép gia hạn một lần.

Trong nhiệm kỳ đầu tiên, Tổng thống Trump đã rút Mỹ khỏi Hiệp ước Các Lực lượng Hạt nhân Tầm trung (INF) với Nga, cũng như Hiệp ước Bầu trời Mở. Nga cũng hủy bỏ các hiệp ước này và cáo buộc Mỹ phá vỡ hệ thống kiểm soát vũ khí toàn cầu. Do vậy, New START là hiệp ước kiểm soát vũ khí hạt nhân cuối cùng còn hiệu lực giữa hai cường quốc quân sự hàng đầu thế giới.

Xuất hiện siêu cường hạt nhân thứ ba

Pavel Podvig, nhà nghiên cứu cao cấp tại Viện Nghiên cứu Giải trừ Quân bị thuộc Liên Hiệp Quốc (UNIDIR), cho biết không có dấu hiệu cho thấy Mỹ và Nga sẽ gia hạn các điều khoản chính của New START vào phút chót.

Một trong những lý do khiến Mỹ không mặn mà giới hạn kho vũ khí hạt nhân nước này là sự trỗi dậy của một siêu cường hạt nhân thứ ba, điều mà hầu như chưa được tính đến khi hiệp ước được ký kết năm 2010. “Điểm khác biệt lớn nhất trong bức tranh vũ khí hạt nhân hiện nay là sự xuất hiện của Trung Quốc như một thách thức đối với vai trò thống lĩnh của Mỹ và Nga trong việc quản lý các kho vũ khí hạt nhân thế giới”, William Moon, cựu quản lý cấp cao tại Chương trình Giảm thiểu mối Đe dọa Hợp tác (Mỹ), chia sẻ.

Trong cuộc phỏng vấn với New York Times, ông Trump cũng tái khẳng định mong muốn Trung Quốc cùng tham gia hiệp ước kiểm soát vũ khí hạt nhân mới với Nga và Mỹ. Ông lập luận rằng Trung Quốc đang thua xa Nga và Mỹ về số đầu đạn hạt nhân, nhưng họ sẽ bắt kịp trong vòng 5 năm tới.

Nga và Mỹ hiện sở hữu lần lượt khoảng 5.459 và 5.177 đầu đạn, chiếm gần 87% tổng số vũ khí hạt nhân của thế giới. Trung Quốc xếp thứ ba với xấp xỉ 600 đầu đạn. Lầu Năm Góc dự báo Trung Quốc sẽ có hơn 1.000 đầu đạn đến năm 2030 và khoảng 1.500 đầu đạn trước năm 2035.

Về phần mình, Trung Quốc đã bác bỏ các đề xuất đàm phán ba bên, với lý do quy mô kho vũ khí của Nga và Mỹ vượt trội một cách không tương xứng.

HẠNH NGUYÊN (Theo Reuters, RFE/RL)