Chính quyền Lãnh thổ Bắc Úc hồi năm 2015 đã cho công ty Landbridge (Trung Quốc) thuê cảng Darwin với giá 506 triệu AUD (tương đương 354 triệu USD) theo hợp đồng 99 năm với hy vọng sẽ vực dậy nền kinh tế của địa phương chủ yếu là nông thôn này. Tuy nhiên, từ một thỏa thuận kinh tế, cảng Darwin trở thành vấn đề an ninh chiến lược khi Úc lo ngại rủi ro từ sự hiện diện của doanh nghiệp Trung Quốc gần các căn cứ quân sự trọng yếu.

Cảng Darwin được công ty Landbridge của Trung Quốc thuê trong vòng 99 năm. Ảnh: SCMP

Điểm nóng căng thẳng mới

Từ cuộc bầu cử hồi năm ngoái, Thủ tướng Úc Anthony Albanese đã nêu ý định tái kiểm soát cảng Darwin. Ông Albanese nói rằng cảng này nên được một công ty địa phương hoặc chính phủ điều hành. Gần đây, nhà lãnh đạo xứ sở chuột túi tái khẳng định quan điểm đó. “Chúng tôi cam kết đảm bảo rằng cảng Darwin sẽ trở lại dưới quyền kiểm soát của Úc, bởi đó là lợi ích quốc gia. Giành lại quyền kiểm soát cảng Darwin vẫn sẽ là ưu tiên quốc gia” - Thủ tướng Albanese nhấn mạnh. Ông Albanese cho rằng Landbridge đã không đầu tư đủ vào hoạt động của cảng, đồng thời nhấn mạnh việc kiểm soát các cơ sở hạ tầng trọng yếu phải thuộc về Úc.

Tuyên bố trên được ông Albanese đưa ra sau khi Đại sứ Trung Quốc tại Úc, Tiêu Thiên cảnh báo rằng Bắc Kinh “sẽ có biện pháp bảo vệ lợi ích doanh nghiệp Trung Quốc” nếu Canberra ép buộc bán lại quyền sở hữu cảng Darwin, qua đó nhấn mạnh động thái này có thể ảnh hưởng đến đầu tư và quan hệ thương mại của Bắc Kinh với Lãnh thổ Bắc Úc - vùng lãnh thổ bao phủ phần lớn vùng trung tâm lục địa Úc cũng như các khu vực phía Bắc. “Khi bạn đang thua lỗ, bạn muốn cho một công ty nước ngoài thuê và khi nó đang kiếm được tiền thì bạn lại muốn lấy lại. Đó không phải là cách làm ăn đúng đắn. Vì vậy, tôi thực sự đặt câu hỏi về giá trị đạo đức của việc này. Chúng ta sẽ xem khi nào đến lúc chúng ta cần lên tiếng, đưa ra hành động để phán ánh lập trường của Trung Quốc và bảo vệ lợi ích hợp pháp của các công ty Trung Quốc” - ông Tiêu nói trong một cuộc họp báo thường niên với truyền thông địa phương.

Được biết, năm tài chính vừa qua, Landbridge ghi nhận lợi nhuận 9,6 triệu AUD, trong khi lỗ 37 triệu AUD vào năm trước đó.

Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo cách xử lý vấn đề của chính quyền Thủ tướng Albanese có thể làm xáo trộn quan hệ Canberra - Bắc Kinh vốn chỉ mới ổn định trở lại trong thời gian gần đây. Genevieve Donnellon-May, nghiên cứu viên tại Diễn đàn Thái Bình Dương, nhận định Chính phủ Úc đang đối mặt với hàng loạt rào cản khi muốn giành lại quyền kiểm soát cảng Darwin, gồm các điều khoản hợp đồng và bảo hộ pháp lý; chi phí bồi thường và tài chính lớn; động lực chính trị trong nước và giữa các bang; sự thiếu đồng thuận tuyệt đối về an ninh cũng như nguy cơ trả đũa về ngoại giao và kinh tế từ Trung Quốc.

Về phần mình, Li Jianjun, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Úc thuộc Đại học Ngoại ngữ Bắc Kinh, nhận định rào cản lớn nhất đối với chính quyền ông Albanese trong việc thu hồi cảng Darwin là nguy cơ làm xấu đi quan hệ thương mại và các kênh hợp tác song phương khác. “Cảng Darwin có thể trở thành một điểm nóng mới, đảo ngược toàn bộ những nỗ lực mà ông Albanese đã thực hiện nhằm tái thiết quan hệ hữu hảo với Trung Quốc” - ông Li cho biết.

Mỹ không đứng ngoài cuộc

Thật ra, thỏa thuận nói trên từ lâu đã bị các đồng minh của Úc, đặc biệt là Mỹ, phản đối do cảng Darwin có vị trí chiến lược ở phía Bắc nước Úc và gần các cơ sở quân sự đang mở rộng của Mỹ. 

Là một trong những cửa ngõ thương mại then chốt của Úc, cảng Darwin kết nối quốc gia này với khu vực châu Á-Thái Bình Dương. Cảng nước sâu này xử lý khoảng 4,5 triệu đơn vị hàng hóa và đóng vai trò thiết yếu như một trung tâm cung ứng cho các dự án dầu khí của Úc. Đặc biệt, đây là nơi khoảng 2.000 lính thủy đánh bộ Mỹ luân phiên huấn luyện trong 6 tháng mỗi năm. Các căn cứ không quân gần cảng đang được mở rộng để tiếp nhận máy bay ném bom của Mỹ, trong bối cảnh Úc tăng cường hợp tác quốc phòng với Mỹ và Anh, nhất là sau khi ký kết Hiệp ước Ðối tác an ninh tăng cường 3 bên Úc - Anh - Mỹ (AUKUS).

Chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump trong những ngày đầu của nhiệm kỳ hai đã khởi động các bước đi nhằm ngăn cản tầm kiểm soát cảng biển quốc tế của Trung Quốc, đầu tiên là 2 cảng quan trọng ở Kênh đào Panama. Đến tháng 5-2025, công ty đầu tư Mỹ Cerberus Capital Management vốn có mối liên hệ với chính quyền ông Trump đã cử đại diện đến Lãnh thổ Bắc Úc thảo luận vấn đề cảng Darwin. 

Trong Chiến lược an ninh quốc gia được công bố cuối năm 2025, chính quyền Trump xác định hoạt động hàng hải là trung tâm của lợi ích quốc gia cốt lõi liên quan trực tiếp đến cạnh tranh kinh tế và lợi thế chiến lược của Mỹ. Do đó, sau Kênh đào Panama, Mỹ có thể tiếp tục tạo sức ép đến cảng Darwin và một số nơi khác.

TRÍ VĂN (Tổng hợp)