Nhà báo kiêm nhà văn Svetlana Alexandrovna Alexievich vừa chiến thắng Nobel Văn học 2015. Bà là người Belarus đầu tiên nhận giải thưởng này. Những tác phẩm của Alexievich được mô tả như "tượng đài về sự cùng khổ và quả cảm", phản ánh chân thực lịch sử Liên bang Xô Viết.

Sara Danius - Thư ký của Viện Hàn lâm Thụy Điển, Ban tổ chức của giải Nobel nhận xét: "Với bút pháp đặc biệt, bà Alexievich đã sáng tạo thể loại văn học mới. Trong 30-40 năm qua, bà ấy dành thời gian định vị con người Liên bang Xô Viết và hậu Xô Viết. Đó không đơn thuần là những sự kiện. Các tác phẩm của bà tạo nên cảm xúc về lịch sử". Trong hơn 40 năm sự nghiệp cầm bút, Alexievich cho ra đời nhiều tác phẩm báo chí, bài tường thuật, phỏng vấn hàng ngàn nhân chứng trải qua những sự kiện chấn động nhất của Liên bang Xô Viết: thảm họa hạt nhân Chernobyl, cuộc chiến của Liên Xô tại Afghanistan, sự sụp đổ của Liên Xô…

Tác phẩm của Alexievich luôn được giới chuyên môn đánh giá cao vì tính chân thực, giàu chất tư liệu và sự tinh tế trong cách hành văn, phương pháp đặt vấn đề. Nhà phê bình văn học người Nga Dmitry Bykov, đánh giá: "Phương pháp đặt vấn đề của Alexievich là phản ánh sự thật, đứng bên ngoài để người khác kể chuyện. Phương pháp này của bà thật tuyệt vời". Điển hình, "Voices from Chernobyl" (1998) phơi bày nỗi kinh hoàng của những người làm công việc dọn dẹp phóng xạ sau thảm họa hạt nhân Chernobyl ở Ukraine. Alexievich đã phỏng vấn hàng trăm người, lột tả từ cảm xúc đau khổ của người phụ nữ ôm xác chồng đến sự nổi giận của người lính được gửi đến giúp đỡ; qua đó phơi bày hiện thực khốc liệt, tang thương đến ghê rợn. Hay "Zinky Boys" (1992) đề cập những trải nghiệm về chiến tranh của Liên Xô tại Afghanistan, thông qua những lời kể của những người lính, bác sĩ, góa bụa và cả những người mẹ để tái hiện hiện thực tàn khốc, đau thương của chiến tranh. "Cuốn sách nào của tôi cũng chứa đựng lời kể của các nhân chứng, các thanh âm sống động của con người. Lịch sử chỉ được yêu thích khi nó nói lên sự thật, cảm xúc cũng phải từ sự thật đó. Tôi nhìn thế giới như một nhà văn, chứ không phải nhà viết sử", bà Alexievich chia sẻ. Có lẽ vì vậy, tác phẩm của Alexievich dù phản ánh hiện thực tàn nhẫn nhưng vẫn thấm đẫm tính nhân văn.

Philip Gourevitch – cây bút của New Yorker, đánh giá: "Alexievich là nhà báo có đầu tư, chứ không đơn thuần là nhà văn". Điển hình tác phẩm nổi tiếng của bà "War’s Unwomanly Face" (1985), lấy nguyên liệu từ những cuộc phỏng vấn của tác giả với hàng trăm phụ nữ từng tham gia chiến tranh thế giới thứ hai. Tiểu thuyết là những dòng tự sự của các nhân vật nữ từng trải qua chiến tranh, mỗi câu chuyện như những mảng ghép tạo nên bức tranh chi tiết về hiện thực đẫm máu của thế chiến thứ hai. Qua các tác phẩm "The Last Witnesses: The Book of Unchildlike", "Enchanted with Death", "Second-hand Time: The Demisse of the Red (Wo)man"…, người ta đều tìm thấy những tư liệu, cảm xúc thực về lịch sử một thời của Liên bang Xô Viết. Quả thực không ngoa khi Alexievich là người viết biên niên sử Liên Xô.

Ái Lam
(Tổng hợp từ Themoscowtimes, nytimes, guardian)