CHÂU LAN

Khi chợ thuốc núi ở miền Tây gần như chìm vào quên lãng, thì một lớp người trẻ đang cố gắng khôi phục "vườn rau - cây thuốc" theo một kiểu khác.

Khai thác giá trị từng loại dược liệu

Nhu cầu hỗ trợ sức đề kháng, tăng miễn dịch đang gia tăng sau khi đại dịch COVID-19 được kiểm soát, BS Vũ Minh Tú, người sáng lập Công ty MTV TM&DV Thái Minh Nguyên (An Giang), nhận xét. Bằng chứng là năm 2021, khoảng 3.000 hộp trà được tiêu thụ ở TP Hồ Chí Minh, Ðà Nẵng, Hà Nội. Trong 5 tháng đầu năm 2022, sản lượng tiêu thụ đã bằng cả năm 2021, tín hiệu thị trường khá tốt nhưng Thái Minh Nguyên không đủ hàng để bán.

Mỗi năm, kim ngân trổ hoa từ tháng 3 đến tháng 5. Cứ 10kg hoa tươi mới ra được 1kg trà sấy và túi lọc. Việc thu hái từ lúc hừng đông tới lúc mặt trời lên, khéo léo chọn những hoa hàm tiếu để giữ được dược tính, màu sắc, mùi thơm trà trọn vẹn, nên cái khó bây giờ là... hụt hàng!

Thử thách đối với Start Up siêu nhỏ này là vừa phải hoàn thiện xưởng chế biến (rộng 300m2) theo tiêu chuẩn ISO:22000-2018; ứng dụng công nghệ sấy lạnh để giữ dược tính của kim ngân hoa… vừa phải chỉn chu vùng trồng dược liệu.

Kim ngân hoa được trồng trong khu vườn thảo dược rộng 6.000m2 ở xã Kiến An, huyện Chợ Mới, được bao bọc bởi vùng đệm rộng gần 1ha trồng cây lâu năm và các loại cây họ đậu để cải tạo đất và ao nuôi cá - môi trường thích hợp để các loại thảo dược phát triển tốt nhất. Tuyệt đối không dùng bất kỳ loại phân bón hóa chất nào. Chuẩn mực này cũng trở thành thách thức khi thuyết phục cộng đồng liên kết.

"Phải xây dựng hình mẫu và kiên nhẫn thuyết phục", BS Tú nói rằng cuộc tiếp xúc Dự án Hàng Việt Nam chất lượng cao (HVNCLC) - Chuẩn hội nhập cho thấy việc mở rộng nông trại liên kết theo tiêu chuẩn Nông trại cơ bản (PFA - Primary Farm Assurance) là chương trình hợp tác giữa Hội Doanh nghiệp HVNCLC với Global GAP thích hợp với quy mô nông trại nhỏ theo 3 cấp độ: Khởi đầu, cơ bản và bước trung gian. Tiêu chuẩn PFA tại Việt Nam, từ tháng 1-2018, giữa tổ chức quốc tế Global GAP và Hội Doanh nghiệp HVNCLC đã thỏa thuận những điều kiện hỗ trợ các nhà sản xuất bằng cách lựa chọn cấp độ phù hợp rồi nâng cấp dần. Cách làm này giúp các nhà sản xuất tự tin hơn dù ở mức bắt đầu, các bước nâng cấp thuận lợi khi các tiêu chuẩn thừa nhận lẫn nhau.

"15 năm làm việc tại Trung tâm y tế huyện Chợ Mới, tỉnh An Giang, mỗi ngày tiếp xúc với bệnh nhân, nghe bà con than thở về những căn bệnh kinh niên", BS Vũ Minh Tú nói động lực khiến cô tập trung đầu tư 2 tỉ đồng vào vùng trồng và nhà xưởng làm trà. Tuy quy mô rất nhỏ nhưng kỳ vọng lớn của cô là mọi người quan tâm hơn tới nguồn dược liệu quanh mình.

Flos Lonicerae, danh pháp khoa học của Kim ngân hoa, được xếp trong 30 loại kháng sinh thực vật quý hiếm, sử dụng trong các bài thuốc y học cổ truyền từ xa xưa. Ở Nhật Bản, Hàn Quốc và nhiều nước ở châu Âu, quen dùng loại "linh dược" này mỗi ngày với dạng món ăn, làm siro, nước đóng chai...

Cuộc "phục hưng" dược liệu

Năm 2004, khi những nhóm săn lùng linh dược đổ về Thất Sơn, thuê người dẫn đường vào sâu trong hốc núi tìm cây huyết rồng, bí kỳ nam, đỗ trọng, hậu phát, bạch phục linh… những cánh rừng bị đào bới, chặt nhổ, lấy từ lá cho đến củ, bứng cả gốc thuốc quý, chẳng cần biết thu hái như thế nào cho đúng cách… những cơ sở đông y làm từ thiện đã thấy nguy cơ - không chóng thì chày - nguồn dược liệu sẽ suy kiệt.

Quả thật, năm 1981, TS Võ Văn Chi, nhà dược học từ TP Hồ Chí Minh về Thất Sơn khảo sát, đã công bố 350 loài dược liệu thuộc 98 họ thực vật khác nhau. 15 năm sau, đối chiếu Sách Ðỏ Việt Nam, nhiều dược liệu quý Thất Sơn được xác nhận, nhưng 10 loài có nguy cơ tuyệt chủng là gáo, gõ mật, gõ đỏ, kiền kiền, mã tiền, mò cua, giáng hương, trầm hương, hà thủ ô và kơ-nia (cầy).

Từng được thống kê 12.000ha rừng phủ xanh gần 40 ngọn đồi núi ở An Giang, chưa kể ngành kiểm lâm và dân địa phương đã bổ sung vào khu vườn rừng của mình nhiều loại cây mang dược tính, nhưng không thể bù đắp những mất mát nguồn dược liệu do cách săn lùng, thu hái theo kiểu độc chiếm.

Quách Yến Phượng, Start Up Công ty Thảo An Khang, tìm cách hợp tác với những chủ vườn trên Thiên Cấm Sơn trồng cây xạ đen. Diện tích ban đầu chỉ vài công đất. Nhưng để ổn định dòng trà xạ đen Thảo An Khang thì vốn liếng từ vùng trồng tới xưởng chế biến cũng khoảng 2 tỉ đồng rồi. Rất may, Ðức ông chồng ủng hộ ý tưởng khởi nghiệp từ dược trà nên làm được bao nhiêu góp thành vốn liếng cho vợ.

Giờ đây, mỗi Start Up chọn một loại cây có dược tính cao phát triển thành sản phẩm cạnh tranh, chọn phân khúc thích hợp để nuôi dưỡng nguồn dược liệu. Tuy nhỏ nhưng có thể thấy kỳ vọng của các Start Up đánh thức tiềm lực kinh tế từ dược liệu của vùng đồng bằng.

Ông Lê Văn Tú, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP TNB Việt Nam (TP Cần Thơ) chọn khổ qua rừng làm sản phẩm chủ lực. Công ty TNB Việt Nam có 2ha thuộc quận Ô Môn (TP Cần Thơ), làm đúng chuẩn mực để giữ giống thuần về Cà Mau trồng theo yêu cầu tinh chế. Vùng trồng dược liệu hơn 300ha tại huyện U Minh, tỉnh Cà Mau thực hành tốt trồng trọt và thu hái dược liệu (GACP - Good Agricultural and Collection Practices) là cách chứng minh giá trị khác biệt của dòng sản phẩm từ khổ qua rừng MUDARU.

Năm 2018-2019, lô sản phẩm khổ qua rừng MUDARU đầu tiên xuất khẩu sang thị trường Mỹ, Pháp và EU. Trong 2 năm đại dịch bùng phát, MUDARU tiếp cận thị trường trong nước với bộ sản phẩm trà, viên nang, kẹo… Hiện nay, MUDARU được phân phối trên các sàn thương mại điện tử Tiki, Lazada, Shopee, voso, vượt qua quy trình kiểm duyệt nghiêm ngặt của Amazon và Alibaba. Sau khi đại dịch COVID-19 được kiểm soát, Công ty TNB Việt Nam có thêm 20.000 khách hàng ưu tiên sử dụng thường xuyên như liệu pháp hỗ trợ điều trị cho bệnh tiểu đường và các bệnh về rối loạn chuyển hóa.

Ðầu tư 9 tỉ đồng nâng cấp hệ thống sản xuất của nhà máy theo tiểu chuẩn ISO 22000:2018, chuẩn hóa vùng trồng theo tiêu chuẩn thực hành sản xuất dược phẩm GMP (Good Manufaturing Practice), Công ty TNB Việt Nam chế biến sâu khổ qua rừng, đạt được chứng nhận của Cục quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA - Food and Drug Administration). Sắp tới sẽ có thêm trà cỏ ngọt MUDARU.

"Nếu không chuẩn hóa vùng nguyên liệu, ứng dụng công nghệ thích hợp, hiện đại hóa sản phẩm sẽ khó có bước đột phá khi đưa sản phẩm có dược tính ra thị trường. Kinh nghiệm từ sự chọn lựa, dù chỉ một dòng nguyên liệu nhưng đầu tư chuyên sâu có thể đạt doanh số ổn định 36 tỉ đồng/năm", ông Tú chia sẻ kết quả của TNB.