Tổng thống Donald Trump ám chỉ việc rút Mỹ khỏi Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) trong bối cảnh Washington ngày càng bất mãn vì thiếu sự ủng hộ của các đồng minh trong cuộc chiến chống Iran.

Ông Trump trong bài phát biểu với toàn dân về cuộc xung đột ở Iran, ngày 1-4. Ảnh: Getty Images

Cuộc khủng hoảng nghiêm trọng trong lịch sử NATO

Trong nhiều năm, Tổng thống Trump đã không hài lòng với mức chi tiêu quốc phòng của các nước thành viên NATO và ông thường xuyên coi các đồng minh là những đối tác không đáng tin cậy. Áp lực từ ông Trump cuối cùng cũng buộc các nước thành viên năm ngoái đồng ý sẽ tăng chi tiêu quốc phòng hàng năm lên tương đương 5% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) trước năm 2035.

Tuy nhiên, cuộc chiến ở Trung Đông lại thổi bùng căng thẳng khi nhiều đồng minh NATO gần đây từ chối cho phép Mỹ sử dụng không phận hoặc các căn cứ không quân của họ để đối phó Iran. Sự thất vọng của Tổng thống Mỹ với liên minh cũng gia tăng khi các quốc gia thành viên khước từ lời kêu gọi của ông về việc điều tàu để mở lại eo biển Hormuz, tuyến hàng hải quan trọng nhưng đang bị Tehran phong tỏa.

Trong cuộc phỏng vấn với tờ The Telegraph ngày 1-4, ông Trump nói ý định rút Mỹ khỏi liên minh “giờ đây không thể xem xét lại”, đồng thời chê NATO chỉ là “hổ giấy”. Trước đó, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cũng phàn nàn các nước châu Âu không cho phép Washington dùng căn cứ “để bảo vệ lợi ích quốc gia”, và rằng Mỹ sẽ phải xem xét lại mối quan hệ với NATO sau khi cuộc xung đột Iran kết thúc.

Điều 13 trong Hiến chương NATO quy định rằng bất kỳ quốc gia thành viên nào cũng có thể rút khỏi liên minh quân sự này sau một năm kể từ khi gửi “thông báo rút lui” tới Chính phủ Mỹ. Tuy nhiên, Quốc hội Mỹ đã thông qua một quy định vào năm 2023 và đưa nó vào Đạo luật Ủy quyền Quốc phòng (NDAA) tài khóa 2024. Quy định nêu rõ Tổng thống Mỹ không thể đơn phương rút khỏi NATO nếu không có sự tán thành của 2/3 số thượng nghị sĩ hoặc một đạo luật mới của Quốc hội.

Lãnh đạo phe thiểu số tại Thượng viện Chuck Schumer hôm 1-4 cho rằng cơ quan lập pháp gồm 100 ghế này “sẽ không bỏ phiếu rời NATO và bỏ rơi các đồng minh chỉ vì ông Trump khó chịu với việc họ không ủng hộ cuộc chiến của ông”. Khối nghị sĩ đảng Dân chủ tại Thượng viện gồm 47 thành viên và nhiều đồng nghiệp Cộng hòa gần như chắc chắn sẽ phản đối động thái của ông Trump.

Dù vậy, do Hiến pháp Mỹ không đề cập về quyền hạn đơn phương rút khỏi liên minh của tổng thống, quy định trong NDAA vẫn là vấn đề pháp lý gây nhiều tranh luận. Một số chuyên gia lập luận rằng Tổng thống có thể viện dẫn quyền hành pháp để “lách luật”, kịch bản gần như chắc chắn sẽ dẫn đến các tranh chấp pháp lý. Ông Trump vẫn có thể rút khỏi NATO mà không cần sự chấp thuận của Quốc hội, giống như cách ông từng đưa Mỹ ra khỏi Hiệp ước Bầu trời mở trong nhiệm kỳ đầu.

Tuy nhiên, Nhà Trắng có thể gặp bất lợi trong các vụ kháng cáo nếu các bang do phe Dân chủ lãnh đạo hoặc công dân Mỹ có lợi ích kinh doanh tại châu Âu khởi kiện. “Nếu lách luật, Tổng thống Trump sẽ phải đối mặt với cuộc chiến pháp lý và chưa chắc ông giành chiến thắng”, Scott Anderson, biên tập viên cấp cao của Lawfare, một tổ chức phi lợi nhuận về luật và an ninh quốc gia, nhận định.
Các quan chức châu Âu lo ngại rằng ông Trump có thể chọn một hướng đi khác: vẫn ở lại NATO nhưng giảm sự quan tâm ở cấp cao và nguồn lực quân sự dành cho liên minh. 

Mỹ “sắp hoàn thành” các mục tiêu ở Iran

Trong bài phát biểu đầu tiên trước toàn quốc về tình hình chiến sự với Iran vào tối 1-4, Tổng thống Trump đã bảo vệ cuộc xung đột vốn ngày càng không được lòng dư luận trong nước, nhưng cũng trấn an người dân rằng Mỹ “sắp hoàn thành” các mục tiêu chiến lược ở Iran.

Ông cho biết Mỹ đã phá hủy Hải quân và Không quân của Iran, đồng thời làm tê liệt chương trình tên lửa đạn đạo/hạt nhân của nước này. Tuy nhiên, chủ nhân Nhà Trắng không đưa ra mốc thời gian kết thúc chiến tranh, hiện đã bước sang tuần thứ 5. Ông còn dọa sẽ tiến hành thêm các cuộc không kích nhằm vào Tehran, cảnh báo Mỹ sẽ “đưa Iran trở về thời kỳ đồ đá” trong vòng 2-3 tuần tới.

HẠNH NGUYÊN (Theo CSB News, Guardian)