Vào Ngày Nước Thế giới năm nay, ngày 22-3, tại TP Cần Thơ, diễn ra Hội thảo “An ninh nguồn nước ĐBSCL trước biến đổi khí hậu”, do Báo Tiền Phong phối hợp UBND TP Cần Thơ và Tập đoàn Keppel tổ chức. Hội thảo là diễn đàn để các bộ ngành, chuyên gia, địa phương và doanh nghiệp cùng thảo luận, chia sẻ các giải pháp, kinh nghiệm trong thích ứng với hạn, mặn, sạt lở và an ninh nguồn nước, hướng tới phát triển bền vững vùng ĐBSCL trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang ngày càng mạnh mẽ.

Cống đập Cái Hóp giúp xổ phèn, tiếp ngọt, tưới tiêu, phục vụ sản xuất nông nghiệp trên địa bàn tỉnh Vĩnh Long.

Thách thức thiếu nước ngọt

Theo Cục Quản lý tài nguyên nước, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nguồn nước của Việt Nam chủ yếu phụ thuộc từ nước ngoài và phân bố không đều theo không gian và thời gian. Những năm gần đây, dòng chảy từ thượng nguồn về lưu vực sông Cửu Long qua trạm thủy văn Tân Châu, Châu Đốc giảm so với mức trung bình nhiều năm khoảng 13%, đặc biệt là mùa khô năm 2015-2016 giảm 36%; năm 2019-2020 giảm 28%. Xâm nhập mặn có xu hướng đến sớm hơn và mạnh hơn so với trước đây. Đặc biệt, các đợt hạn 2015-2016 và 2019-2020, ranh mặn 4‰ vào sâu tới 70km trên sông Tiền và sông Hậu, có nơi lên đến 85km.

Theo ông Nguyễn Ngọc Tiến, Phó Tổng Biên tập Báo Tiền Phong, ĐBSCL đang phải đối diện với những biến động chưa từng có. Nguồn nước mặt ngày càng phụ thuộc và biến động mạnh theo dòng chảy thượng nguồn. Trong khi đó, nguồn nước ngầm bị khai thác quá mức, dẫn đến suy giảm trữ lượng và sụt lún đất. Vấn đề xâm nhập mặn không còn theo quy luật cũ mà ngày càng tiến sâu, kéo dài và khó dự báo. Có những nơi, nước mặn đã vào tới từng con kênh nội đồng. Có những thời điểm, ngay cả nước sinh hoạt cũng bị ảnh hưởng. Người dân phải mua từng can nước, từng chuyến sà lan chở nước về để sử dụng. Không chỉ vậy, biến đổi khí hậu, nước biển dâng, cùng với sự suy giảm phù sa đang làm thay đổi cấu trúc tự nhiên của cả vùng. Đồng bằng không chỉ thiếu nước, mà còn đang mất đi những điều kiện nền tảng để tự phục hồi. Tất cả những yếu tố đó đang tác động trực tiếp đến sinh kế của hàng triệu người, đến sản xuất nông nghiệp, đến môi trường và cả cấu trúc kinh tế - xã hội của vùng.

PGS.TS Nguyễn Phú Quỳnh, Phó Viện trưởng Viện Khoa học thủy lợi miền Nam, cho rằng việc phát triển ở thượng lưu sông MeKong bao gồm xây dựng các đập thủy điện làm giảm dòng chảy, giảm phù sa về đồng bằng, khai thác cát quá mức gây nguy cơ gia tăng xói lở bờ biển nghiêm trọng. Sản xuất nông nghiệp ở đầu nguồn, chuyển nước cũng làm giảm lượng nước chảy về đồng bằng dẫn đến thiếu nước ngọt và gia tăng xâm nhập mặn. Biến đổi khí hậu và nước biển dâng cao cùng các hiện tượng thời tiết cực đoan (bão, mưa lớn, nhiệt độ tăng) gây ngập lụt diện rộng trên đồng bằng và làm trầm trọng hơn tình trạng xâm nhập mặn trong mùa khô. Tình trạng lún sụt và hạ thấp lòng dẫn của hạ tầng thủy lợi khiến cao trình nền đất bị hạ thấp, mực nước sông giảm khiến việc thoát nước trở nên khó khăn hơn, tăng nguy cơ ngập lụt và xâm nhập mặn…

Khu vực trưng bày giới thiệu các mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu trong khuôn khổ hội thảo.

Tăng cường khả năng thích ứng

Những thách thức về an ninh nguồn nước đặt ra yêu cầu cấp thiết phải quản lý và sử dụng tài nguyên nước một cách hiệu quả, tiết kiệm và bền vững. Ông Joseph Low, Trưởng Đại diện Keppel tại Việt Nam, kiêm Chủ tịch, Khối Bất động sản, Keppel Việt Nam, chia sẻ, từ năm 2022, thông qua chương trình Living Well, Tập đoàn Keppel đã mang nguồn nước sạch đến với 157.000 người dân tại các tỉnh, thành ở ĐBSCL. Từ đó, ông nhấn mạnh tầm quan trọng của những chương trình thiết thực và có sự đồng hành của các đối tác địa phương trong việc cải thiện đời sống người dân ĐBSCL. “ĐBSCL đang phải đối mặt với áp lực ngày càng gia tăng từ biến đối khí hậu, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến nguồn nước và xâm nhập mặn. Do đó, chúng tôi mong muốn hỗ trợ thúc đẩy đối thoại giữa các nhà hoạch định chính sách, chuyên gia và các bên liên quan nhằm tăng cường an ninh nguồn nước và nâng cao khả năng chống chịu của ĐBSCL trước tác động của biến đổi khí hậu” - ông Joseph Low nói.

PGS.TS Nguyễn Phú Quỳnh nêu quan điểm, để đảm bảo an ninh nguồn nước cho ĐBSCL, các giải pháp phi công trình cần tập trung vào tăng cường nâng cao năng lực dự báo nguồn nước, xâm nhập mặn, để hỗ trợ việc tổ chức sản xuất nông nghiệp phù hợp với tình hình nguồn nước. Cần rà soát, xây dựng quy trình vận hành liên hệ thống thủy lợi để tăng cường kết nối nguồn nước, nâng cao hiệu quả khai thác công trình thủy lợi. Bên cạnh đó, cần tổ chức sản xuất nông nghiệp phù hợp phân ranh nguồn nước của công trình thủy lợi; khi xảy ra hạn, mặn, cần điều chỉnh mùa vụ linh hoạt. Đặc biệt, cần hiện đại hóa và chuyển đổi số trong quản lý, vận hành các công trình thủy lợi tiến tới chuyển sang quản lý các công trình thủy lợi bằng các hệ thống hỗ trợ ra quyết định thông minh.

Người dân ở ĐBSCL trữ nước bằng bạt nhựa để tưới tiêu cho vườn sầu riêng.

Đối với giải pháp công trình, cần tiếp tục thực hiện các dự án đầu tư trung hạn giai đoạn 2026-2030 như dự án WB11, Dự án JICA3, JICA5. Nghiên cứu xây dựng các công trình kiểm soát của sông Vàm Cỏ, Hàm Luông, đây là các công trình lớn bao ngoài với nhiệm vụ điều tiết mặn - ngọt, chống ngập úng trên diện rộng chủ động ứng phó với nước biển dâng ở các tỉnh Vĩnh Long, Đồng Tháp. Về lâu dài nghiên cứu, thực hiện việc xây dựng công trình kiểm soát các cửa sông còn lại như Cổ Chiên, Cung Hầu... Nâng cấp hệ thống đê biển từ Quảng Ngãi đến Kiên Giang (nay là An Giang) đã được Chính phủ phê duyệt, bao gồm việc xem xét kiên cố, nâng cao và mở rộng đê phù hợp với gia tăng đỉnh triều do nước biển dâng và lún sụt đồng bằng.

Theo ông Nguyễn Minh Khuyến, Phó cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Luật Tài nguyên nước năm 2023 xác định bảo đảm an ninh nguồn nước để mọi người dân được tiếp cận, sử dụng nước công bằng, hợp lý. Việc phục hồi nguồn nước và tích trữ nước được quy định cụ thể trong Luật. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang trình Chính phủ đề án thí điểm về phục hồi nguồn nước tại một số lưu vực sông, tích trữ nước thông qua việc xây dựng hồ ao, hành lang bảo vệ nguồn nước. Về phía các địa phương, phải ban hành danh mục nguồn nước hồ ao không được san lấp. Trong quản trị tài nguyên nước, cần nhanh chóng chuyển sang nền tảng số, cơ sở dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo để quản trị dựa trên dữ liệu số, giúp hỗ trợ ra quyết định ngay lập tức khi có các diễn biến bất thường về nguồn nước. Bên cạnh đó, tranh thủ khai thác kết quả của việc dự báo, chia sẻ nguồn nước giữa thượng lưu và hạ lưu dựa trên các cơ chế hợp tác như Ủy hội sông MeKong quốc tế, chia sẻ các dữ liệu về thủy điện và dòng chảy của các quốc gia trong lưu vực sông MeKong, xây dựng kịch bản nguồn nước phục vụ các địa phương chủ động kế hoạch sản xuất, xuống giống để hạn chế thấp nhất rủi ro do hạn mặn gây ra.

Bài, ảnh: MINH HUYỀN