Được tháo gỡ từ Nghị định 107/2018/NĐ-CP thay thế nghị định 109/2010/NĐ-CP về kinh doanh xuất khẩu gạo, giờ đây ông Phạm Minh Thiện, CEO Cỏ May Group đang tìm đường vào chợ ở Mỹ. Ông Phạm Minh Thiện, khi khảo sát nhu cầu chợ Việt ở Mỹ, nói: "Từ Toronto tới New York tôi học được bài học đầu tiên là chọn lựa phân khúc và định vị thương hiệu. Nếu không quan tâm tới yếu tố này thì càng bán càng rối".

"Không chỉ là tiền tươi, thóc thật"

Cánh đồng thực nghiệm giống mới của Tập đoàn Lộc Trời. 

Sang Mỹ lần này tìm đối tác chiến lược để phân phối ổn định và lâu dài, tại mỗi bang hoặc vùng chỉ cần 1 đối tác vì sản lượng sản xuất của mình không nhiều lắm. Và cũng không phân phối đại trà để bảo đảm quyền lợi của đối tác, nhờ các vị đồng hương giới thiệu giúp, với một số mặt hàng thuần Việt do Cỏ May sản xuất như: gạo Long Châu, Nấm rơm sấy khô, bột cá hoàn nguyên, tinh dầu tinh luyện… Tất cả những sản phẩm trên đều có tính pháp lý đầy đủ. Có rất nhiều bất ngờ trong chuyến đi này", ông Thiện cho biết.

Thị trường Mỹ, EU, Nhật được xem là khó tính. Những gia đình người Việt mang gạo ST 24 từ Việt Nam sang nói rằng hầu hết người dùng đều khen chất lượng hơn hẳn gạo Thái bán trong siêu thị, nhưng không có nơi nào bán. Tại Pháp, nhiều Việt kiều nói chỉ mong sao có chợ Việt để bán hàng hóa từ quê nhà. Từ năm 2013, Việt Nam chiếm khoảng 3% thị phần gạo EU, trong khi Thái Lan chiếm 18%, Campuchia chiếm 22% và Ấn Độ chiếm 24%. Nhiều doanh nghiệp Việt Nam bắt đầu chuyển hướng sang gạo thơm, ngon, chuẩn mực để xuất sang thị trường này. Theo thỏa thuận EVFTA, Việt Nam có hạn ngạch xuất khẩu 80.000 tấn gạo hằng năm với mức thuế 0% thay vì 20.000 tấn với mức thuế rất cao như trước đây.

Campuchia đã từng được ưu đãi thuế quan tại EU, tới khi không còn được miễn thuế xuất khẩu nữa, thương nhân nước này đã chuyển sang hướng xuất khẩu gạo hữu cơ. Nhu cầu tiêu thụ gạo hữu cơ tăng khoảng 15%/năm. Năm ngoái họ đã xuất khẩu sang EU khoảng 8.500 tấn. Năm nay, công ty Amru Rice chuyên xuất khẩu gạo lớn nhất của Campuchia sẽ xuất khẩu 20.000 tấn gạo hữu cơ, trong đó 80-90% sẽ được xuất sang EU. Giá 1 tấn gạo trắng hạt dài hữu cơ có giá xuất khẩu khoảng 950 USD, gạo thơm hữu cơ có giá lên tới 1.500 USD/tấn.

Việt Nam có 177 thương nhân Việt Nam tham gia xuất khẩu gạo sau 9 tháng thực thi Nghị định 107. Các thương nhân Việt Nam cung cấp 15% tổng lượng gạo xuất khẩu toàn thế giới. Tuy nhiên 8 tháng năm 2019, xuất khẩu gạo của Việt Nam chỉ tăng 0,3% về lượng nhưng giảm 14,9% về giá trị (4,54 triệu tấn,  giá trị xuất khẩu khoảng 2 tỉ USD). Xuất khẩu gạo sang Trung Quốc giảm 65% về lượng và giảm 67% về giá trị 8 tháng qua, điểm nghẽn xuất hiện khi Trung Quốc tăng cường quản lý về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, siết chặt quản lý biên giới.

Thực ra Trung Quốc khép cánh cửa tiểu ngạch với Việt Nam, nhưng mở rộng cửa cho Lào và Campuchia. 200 doanh nghiệp Việt Nam đang đầu tư, kinh doanh tại Campuchia, bà Sok Chandra, Phó Chủ tịch Câu lạc bộ Doanh nghiệp Việt Nam tại Campuchia (VBCC), cho rằng hợp tác, đầu tư giữa doanh nhân trong nước và VBCC để khai thác cơ hội từ Trung Quốc có ý nghĩa hết sức quan trọng.

Những câu chuyện bị bỏ quên

Cuộc gặp gỡ giữa nông dân và các chuyên gia tư vấn của Viện Nghiên cứu Lúa gạo quốc tế (IRRI) tại Định Thành.

Bà Sok Chandra, từng sinh sống ở Cần Thơ và đã thành công với chiến lược phát triển công nghệ thông tin ở Vương quốc Campuchia, nhắc mọi người về nguồn lực bên ngoài đang bị bỏ quên. Hiện nay, những loại gạo từng được xếp hạng gạo ngon toàn cầu lại ít được nhắc tới, cũng có thể bị lãng quên trong những "hoạch định Salon".

PGS. TS Võ Công Thành, bộ môn di truyền - chọn giống cây trồng, Khoa Nông nghiệp Trường Đại học Cần Thơ, cho biết: Trường Đại học Cần Thơ có ngân hàng giống lúa bản địa ( hơn 8.000 mẫu giống lúa) nếu có chính sách đầu tư đúng mức chắc chắn sẽ lai tạo ra dòng lúa có ưu thế cạnh tranh từ nguồn gene bản địa. Có lẽ không nhiều người biết ngân hàng lúa giống bản địa này.

Theo PGS. TS Võ Công Thành, hiện nay có ít nhất 3 nguồn nghiên cứu giống lúa: Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT), Viện trường ở các trường đại học có khoa nông nghiệp và các dự án nghiên cứu ứng dụng giống lúa ở các địa phương. Bản thân PGS. TS Võ Công Thành (Post Doc) đang nghiên cứu giống lúa chịu mặn, ngập, hạn, phèn… với nguồn kinh phí rất ít do bị giới hạn ở việc nghiên cứu phục vụ giảng dạy chứ không mở rộng để nguồn lực khoa học tham gia chiến lược chinh phục thị trường toàn cầu.

Hệ thống kho chứa cũ và mới chủ yếu làm kho gạo, đầu tư hệ thống kho, xay xát tồn trữ theo "quy trình ngược", cắt khúc từ sấy, xay lứt, xát trắng vừa gây tổn thất lớn cả về khối lượng và chất lượng lúa gạo, thực trạng này đã tồn  tại quá lâu nhưng không sửa đổi làm cho nguồn lực ngành gạo yếu đi. Ông Nguyễn Thể Hà, chuyên gia tư vấn kinh tế- kỹ thuật Công ty Bùi Văn Ngọ, nói. "Không chỉ có lúa, cần nhìn thấy "nan đề" cho cả ngành trồng trọt, chăn nuôi; không chỉ trong thu hoạch và sau thu hoạch mà cả canh tác, chế biến nâng cao giá trị sản phẩm (chất lượng, tiêu chuẩn sản phẩm…), đôi khi đa đoan quá nên có giải pháp rồi nhưng bị bỏ quên khi vận dụng".

Tại cuộc họp chuyên gia ngành cơ khí tại Đồng Tháp, Cơ khí Phan Tấn, Tư Sang, Út Máy Cày và các xưởng cơ khí nhỏ ở ĐBSCL, kiến nghị: Một, xây dựng công ty lắp ráp máy nông nghiệp từ chi tiết máy do cơ khí trong nước liên kết sản xuất; Hai, ưu tiên đầu tư cho cơ khí nông nghiệp, miễn thuế thu nhập cho ngành cơ khí chế tạo máy phục vụ cơ giới hóa nông nghiệp; Ba, hỗ trợ đào tạo nghề phục vụ cơ giới hóa sản xuất nông nghiệp ở trường đại học, trường trung cấp dạy nghề; gắn các xí nghiệp cơ khí nông nghiệp với hoạt động đào tạo thực hành… Theo ông Nguyễn Thể Hà, ngành cơ khí nông nghiệp bị bỏ quên từ lâu rồi nên bây giờ tìm thợ cơ khí nông nghiệp cũng khó, nói chi tới kỹ sư.

Chuyện tương lai

Theo TS Phạm Văn Tấn, Phó Giám đốc Phân viện Cơ điện Nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch, Bộ NN&PTNT, lãnh đạo TP Hồ Chí Minh có chương trình phát triển cơ giới hóa vì ĐBSCL. Đối với công nghệ xay xát, các máy làm sạch, phân loại và tách màu tiên tiến để cải thiện hơn nữa chất lượng của gạo sau khi xay xát đáp ứng được yêu cầu chất lượng cao; đặc biệt đối với các loại gạo thơm, gạo Nhật, gạo đặc sản của các thị trường khó tính… Chúng ta làm được hết, nhưng liên kết mọi nguồn lực là chuyện nói thì dễ mà làm thì quên nguồn này, quên nguồn khác! Mới đây chúng tôi đã gặp TS Nguyễn Thanh Mỹ, Công ty Rynan ở Trà Vinh, đã có nhiều hướng hợp tác từ nguồn lực trong nước.

TS Nguyễn Thanh Mỹ, người từng đưa Silicon Valley về Trà Vinh và Start Up ở tuổi 60 hướng về sinh thái nông nghiệp và nông sản, nói rằng người Việt mình thông minh, các sinh viên chỗ tôi làm việc rất thông minh. Vấn đề là biết liên kết các bạn ấy theo kế hoạch thông minh".

Thực tế cho thấy, nguồn vốn nào cũng thiếu! Tiền vốn và nguồn vốn vô giá là nguồn nhân lực? Các Viện, trường thì nói dòng vốn cho hoạt động nghiên cứu ứng dụng công nghệ thông minh còn chưa đủ, trong khi đó các doanh nghiệp nói đã hợp tác các nhà khoa học tăng cường hoạt động R&D (nghiên cứu và phát triển) sản phẩm theo chuỗi giá trị nông nghiệp như Nghị định 116/2018/NĐ-CP về chính sách tín dụng phục vụ phát triển nông nghiệp nông thôn, thì… vay vốn tín dụng rất dễ bị giội nước lạnh. Nhiều khi cán bộ tín dụng hỏi: "Vay ưu đãi là cái gì? Tôi chưa biết…", chỉ có người cần vay vốn mới nhớ câu này.  

Với 340.000 tỉ đồng trên tổng dư nợ 624.000 tỉ đồng… cho nông nghiệp, nông thôn, quả thật con số đầu tư theo hình chóp cao vời vợi nhưng tại sao dòng vốn hoành tráng như vậy lại không thay đổi được cục diện lúa gạo nói riêng, nông sản nói chung…? "ĐBSCL cần hệ điều hành nâng cao vị thế cho ngành hàng chủ lực trước những biến đổi thị trường, cần chính sách đặc thù, nổi rõ ý thức thúc đẩy phát triển hàng xuất khẩu, tham gia chuỗi giá trị toàn cầu chứ chính sách an ninh lương thực, nhưng không biết cho ai, rất khó thay đổi được tình hình" - nhiều doanh nhân nói như vậy.

Bài, ảnh: CHÂU LAN