ĐBSCL không thiếu nông dân sản xuất giỏi với tư duy kinh tế nông nghiệp, nhưng lại thiếu những thực thể kinh tế của tập thể nông dân có tư cách pháp nhân đủ tầm làm “Bên A” sòng phẳng với các doanh nghiệp, tập đoàn lớn trong các giao dịch kinh tế. Khi nông nghiệp không còn là cuộc chơi của những kinh nghiệm cảm tính, sự trỗi dậy của những HTX kiểu mới - nơi nông dân miền Tây tự nguyện đứng chung dưới một mái nhà, góp trí, góp lực để trở thành những đối tác sẵn sàng đưa ra yêu cầu trên bàn đàm phán của chuỗi giá trị nông sản.

Từ điểm yếu liên kết đến liên minh thực chất

Suốt nhiều thập kỷ, nông dân ĐBSCL được tôn vinh vì năng lực sáng tạo, đổi mới trong sản xuất nhưng lại tỏ ra “lép vế” khi chào bán sản phẩm ra thị trường. Vấn đề liên kết giữa sản xuất và tiêu thụ từng được đánh giá là điểm yếu của ngành Nông nghiệp tại ĐBSCL. Theo số liệu công bố tại Diễn đàn Kinh tế hợp tác năm 2025, toàn vùng ĐBSCL chỉ đạt trên 130 dự án liên kết thực chất - một con số quá khiêm tốn so với tiềm năng của hàng triệu hộ nông dân đang canh tác trên dải đất châu thổ.

Phơi cá sặc tại tại HTX Nông nghiệp Cá khô bổi Tư Hùng, Cà Mau. Ảnh: T. LONG

Trong khó khăn, sự trỗi dậy của những HTX nòng cốt là nhân tố quý giá giúp xoay chuyển cục diện. HTX Nông nghiệp Đường Gỗ Lộ, tỉnh An Giang với lịch sử 10 năm phát triển, quản trị sản xuất lúa bài bản là nhân tố quý giá như thế. Điểm nhấn tạo nên thương hiệu của HTX chính là tư duy quản trị minh bạch qua hình thức đấu giá công khai mọi dịch vụ: từ khâu hạt giống, máy gặt đến bao tiêu đầu ra... Nhờ sự minh định trong bản chất của liên kết, từ chỗ chỉ có 54 thành viên ban đầu, HTX Đường Gỗ Lộ đã phát triển lên 162 thành viên với diện tích canh tác ổn định gần 450 ha/năm. Ông Nguyễn Hồng Phương, Giám đốc HTX Nông nghiệp Đường Gỗ Lộ, khẳng định: “Sự minh bạch, cùng chia sẻ lợi ích là nền tảng của liên kết. Việc đấu giá công khai chính là chìa khóa để HTX chọn đối tác tốt, giúp doanh nghiệp yên tâm hợp tác và xã viên được hưởng lợi trực tiếp từ sự cạnh tranh lành mạnh”.

Nội lực của các HTX hiện đại được xây dựng qua quá trình “tự tiến hóa” trước áp lực bên ngoài như biến đổi khí hậu hay rào cản kỹ thuật quốc tế. Khi nông dân bắt đầu quản trị sản xuất theo các tiêu chuẩn: HACCP, Global GAP hay VietGAP, họ đang thực hiện cuộc “lập trình” lại sản xuất trên nền tảng tri thức quản trị chuyên sâu. Tại Cần Thơ, sự chuyên nghiệp hóa của kinh tế tập thể tập trung trong lĩnh vực chế biến thủy sản với sự vươn tầm của HTX Sản xuất Thương mại Nhất Tâm. Khởi đầu năm 2016 với vốn 1,6 tỉ đồng, đến nay đơn vị này đã nâng vốn điều lệ lên 20 tỉ đồng, quy tụ trên 150 công nhân viên và đạt năng lực sản xuất trên 3.000 tấn/năm. Nhất Tâm đã chứng minh năng lực quản trị hiện đại khi sở hữu 40 mặt hàng đa dạng (cá viên ngũ sắc, chả cá thát lát, chả ba sa viên, khô cá lóc, khô cá sặc rằn, lươn…), hiện diện tại các hệ thống siêu thị lớn như LOTTE Mart, MM Mega Market và có gần 10 đối tác xuất khẩu chiến lược tại Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc, Mỹ... Ông Nguyễn Minh Đạt, Phó Giám đốc HTX Nhất Tâm, chia sẻ: “Trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt, chúng tôi xác định phải nâng chất hoạt động từ gốc. HTX hiện có vùng nuôi trên 50ha đạt chuẩn VietGAP, hỗ trợ vật tư và bao tiêu sản phẩm theo hợp đồng để giúp bà con giảm tối đa rủi ro thị trường”. Với doanh thu đạt trên 300 tỉ đồng vào năm 2025 và giải thưởng Ngôi sao HTX 2025, HTX Nhất Tâm đã thành công bỏ qua việc gia công thô để khẳng định vị thế chủ thể kinh tế của HTX hiện đại.

Trỗi dậy bằng tri thức quản trị và chính sách kiến tạo

Các HTX - “mắt xích vàng” của ngành Nông nghiệp ĐBSCL đang chuyển hướng làm chủ công nghệ để tối ưu hóa lợi nhuận. Tại Đồng Tháp, các đơn vị như HTX dịch vụ nông nghiệp Mỹ Quới với diện tích liên kết lớn từ 150-300 ha/vụ hay mô hình canh tác lúa thông minh tại HTX Phú Thọ với quy trình “sạ cụm vùi phân” đã giúp giảm đáng kể chi phí đầu tư. Thực tế cho thấy, việc thay thế kinh nghiệm sản xuất cảm tính bằng quản trị kỹ thuật đồng bộ đã giúp các HTX cắt giảm từ 15-20% chi phí sản xuất và công lao động. Tại Cà Mau, hơn 40 HTX tham gia liên kết sản xuất tôm trên diện tích 32.500ha đã chinh phục hàng loạt chứng nhận quốc tế như Naturland, EU Organic, ASC... Những đơn vị như HTX Tài Thịnh Phát Farm hay HTX Ba Khía Đầm Dơi đã làm chủ được quy trình kiểm soát nội bộ (ICS) - một dạng tri thức quản trị chuyên sâu giúp nông dân tự giám sát chất lượng. Nhờ đó, sản phẩm của các HTX đã tiến thẳng vào các chuỗi bán lẻ cao cấp như MM Mega Market, Aeon… với giá trị thặng dư tăng trưởng ổn định.

Hoạt động chế biến thủy sản tại HTX Sản xuất Thương mại Nhất Tâm. Ảnh: M. HOA

Tại Vĩnh Long, HTX thực sự trở thành “cầu nối” chuyên nghiệp đưa nông sản vào các hệ thống siêu thị. Các HTX: Hưng Lễ, Định Thủy, Quới Điền phát triển vùng dừa hữu cơ đạt chứng nhận quốc tế; hay nhóm HTX Long Hiệp, Rạch Lọp, Phú Mỹ Châu ký kết hợp đồng tiêu thụ lúa gạo chất lượng cao, xây dựng thương hiệu OCOP gắn với hệ thống phân phối hiện đại. Đặc biệt, HTX Rạng Đông đã vươn tầm quốc tế khi hợp tác với doanh nghiệp khai thác, tiêu thụ nghêu đạt chứng nhận MSC.

Để có được những thành quả trên, các HTX đã vận dụng tốt các quyết sách mang tính kiến tạo từ Nhà nước để bứt phá. Trước khi hợp nhất với Cần Thơ và Hậu Giang, tỉnh Sóc Trăng cũ triển khai Đề án lựa chọn, hoàn thiện, nhân rộng mô hình HTX kiểu mới hiệu quả tại các địa phương trên cả nước (Đề án 167) giai đoạn 2021-2025 với kinh phí gần 17 tỉ đồng. Trong đó, tập trung đầu tư hơn 9,7 tỉ đồng vào kết cấu hạ tầng và máy móc công nghệ phục vụ chế biến cho các HTX thí điểm; hỗ trợ 1,39 tỉ đồng để thực hiện chính sách “thu hút nhân tài” - đưa lao động trẻ có trình độ về trực tiếp điều hành HTX; hỗ trợ xây dựng mã số vùng trồng/nuôi; hỗ trợ đào tạo, bồi dưỡng nhân lực… Kết quả, những “đầu tàu” của Đề án 167 như HTX Nông nghiệp Hưng Lợi đạt 91/100 điểm năng lực. Ông Trương Văn Hùng, Giám đốc HTX Nông nghiệp Hưng Lợi, cho rằng: Tham gia mô hình HTX chất lượng cao không chỉ là thay đổi kỹ thuật, mà là cuộc cách mạng về quản trị sản xuất. Làm chủ quy trình từ gieo sạ tập trung đến xử lý rơm rạ tái chế đã giúp HTX giảm 20-30% chi phí, đồng thời nâng cao vị thế trong thương lượng với doanh nghiệp. Đây là hành trình “tri thức hóa” để nông dân vừa tăng lợi nhuận bền vững, vừa hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.

Còn tỉnh Cà Mau kiến tạo bệ đỡ cho HTX bằng chiến lược hỗ trợ pháp lý và kỹ thuật để các HTX vượt rào cản bảo hộ thương mại. Thay vì chỉ hỗ trợ con giống, tỉnh chủ động kết nối doanh nghiệp ký bản thỏa thuận hợp tác với HTX ngay từ đầu vụ, đồng thời đào tạo quy trình kiểm soát nội bộ (ICS) để nông dân tự giám sát chất lượng theo chuẩn quốc tế. Từ đó đã giúp HTX Artemia Vĩnh Châu bứt phá, đạt doanh thu trên 20 tỉ đồng/năm nhờ thành công xuất khẩu trực tiếp sang Nhật Bản và châu Âu… Tại Đồng Tháp, việc hỗ trợ 100% kinh phí xây dựng mã số vùng trồng và triển khai mô hình “Ứng dụng chuyển đổi số trong truy xuất nguồn gốc” đã giúp các HTX minh bạch hóa toàn bộ quy trình sản xuất. Với mỗi sản phẩm mang theo “hồ sơ số” rõ ràng, HTX bước vào thị trường, khẳng định vị thế bằng trách nhiệm và kỷ luật.

*   *   *

Những “mắt xích vàng” ở vùng ĐBSCL đang dần hội tụ nền tảng tri thức, công nghệ và có chính sách “trải đường” để sẵn sàng bước vào sân chơi lớn. Tuy nhiên, khi những mối liên kết trong chuỗi giá trị đã hình thành, làm sao để giữ vững niềm tin và trách nhiệm của các bên liên quan trong thực thi các bản hợp đồng giao dịch kinh tế vẫn là bài toán đầy thách thức. Bởi, đằng sau những mô hình liên kết kiểu mẫu còn những “vết rạn” âm thầm, buộc các bên phải nhìn nhận lại độ bền của lưới liên kết và giải quyết các vấn đề phát sinh trong thực tiễn.

Thanh Mỹ

(Còn tiếp)

Bài 2: “Vết rạn” thực tiễn: lưới liên kết ĐBSCL bao giờ thôi “thủng”?