TRÍ VĂN

Dù Trung Quốc ngày càng đóng vai trò quan trọng trong chính sách ngoại giao tại Trung Ðông nói chung và với Iran nói riêng, nhưng mối quan hệ kinh tế giữa Bắc Kinh và Tehran lại khá nhạt nhòa, không thể bứt phá như kỳ vọng.

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình (phải) gặp Tổng thống Iran Ebrahim Raisi hôm 14-2 tại Bắc Kinh. Ảnh: Xinhua

Trung Quốc và Iran đã thiết lập quan hệ đối tác chiến lược toàn diện trong chuyến thăm Iran của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình năm 2016. Năm 2021, hai nước ký thỏa thuận hợp tác 25 năm nhằm tăng cường hợp tác toàn diện trên nhiều lĩnh vực.

Thỏa thuận hợp tác 25 năm chưa tiến triển

Theo tờ Middle East Eye, Tổng thống Iran Ebrahim Raisi đã tận dụng chuyến thăm Trung Quốc hồi tháng 2 để mở rộng quan hệ kinh tế với quốc gia đông dân nhất thế giới, vốn là trung tâm của chiến lược “hướng Ðông” của Tehran. Middle East Eye cho hay, mục đích của chuyến thăm Trung Quốc của Tổng thống Raisi là hoàn tất các thủ tục còn lại của thỏa thuận hợp tác 25 năm nhằm tăng cường hợp tác toàn diện trên nhiều lĩnh vực mà Bắc Kinh và Tehran ký hồi năm 2021. Ngoài ra, hai bên còn ký kết một loạt thỏa thuận mới nhằm tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực kinh tế khác nhau.

Thế nhưng, hội nghị thượng đỉnh giữa các nhà lãnh đạo Trung Quốc và Iran đã diễn ra dưới “cái bóng” của những khởi đầu sai lầm và thiếu tiến triển trong những năm gần đây. Các khoản đầu tư của Trung Quốc vào Iran đã giảm đi nhanh chóng kể từ khi Mỹ hồi tháng 5-2018 rút khỏi thỏa thuận hạt nhân được ký kết giữa Iran và Nhóm P5+1 (gồm Anh, Pháp, Mỹ, Trung Quốc, Nga và Ðức), hay còn được gọi là Kế hoạch hành động chung toàn diện (JCPOA). Theo đó, Trung Quốc chỉ đầu tư 185 triệu USD vào các dự án của Iran kể từ khi chính quyền ông Raisi nắm quyền lãnh đạo đất nước, ít hơn nhiều so với con số 610 triệu USD mà Trung Quốc hồi năm ngoái cam kết đầu tư cho các dự án ở Iraq.

Trong khi đó, dòng chảy thương mại của Trung Quốc với các nước trong khu vực, chẳng hạn như Saudi Arabia vượt xa thương mại Trung Quốc - Iran. Trong bình luận trước khi khởi hành đến Bắc Kinh, ông Raisi cũng đã ám chỉ ngắn gọn về những vấn đề này. Ðáng chú ý, công tác khai thác hydrocarbon của Trung Quốc ở Iran cũng phải đối mặt với những vấn đề dai dẳng. Ðặc biệt, việc “gã khổng lồ” dầu mỏ Trung Quốc Sinopec thất bại trong các cuộc đàm phán về một dự án dầu mỏ thượng nguồn đã được công bố trong khi ông Raisi đang ở Trung Quốc.

Phép thử cho quan hệ Trung Quốc - Iran

Giới phân tích cho rằng chính việc các hội nghị thượng đỉnh trước đây dẫn tới việc ký kết nhiều biên bản ghi nhớ nhưng không chuyển thành hành động nghiêm túc đã tạo ra nghi vấn rằng Iran và Trung Quốc đang thực thi chính sách “ngoại giao cung điện” khi mà rất ít động lực thực tế trong quan hệ kinh tế của họ. Trong đó, rào cản quan trọng nhất đối với quan hệ Trung Quốc - Iran chính là các công ty tư nhân và doanh nghiệp do Bắc Kinh bảo trợ, đặc biệt là những doanh nghiệp làm ăn lớn tại thị trường phương Tây, không muốn phớt lờ các lệnh trừng phạt của Mỹ. Do các lệnh trừng phạt của phương Tây, Iran thậm chí còn 20 tỉ USD bị đóng băng trong các ngân hàng Trung Quốc.

Song, giới chức bảo thủ ở Iran không chỉ đổ lỗi cho Trung Quốc về những khởi đầu sai lầm nói trên. Chính quyền cựu Tổng thống Hassan Rouhani thậm chí còn bị chỉ trích là đã không nhận ra tầm quan trọng của việc phát triển quan hệ với các đối tác phía Ðông, đặc biệt là Trung Quốc, vì quá tập trung vào việc tái thiết lập quan hệ kinh tế với phương Tây thông qua JCPOA. Quả thật, quan điểm cho rằng thương mại của Iran phải được cân bằng giữa phương Tây và phương Ðông đã được chính quyền ông Rouhani thể hiện một cách rõ ràng, liên quan nhiều đến các mục tiêu phát triển kinh tế cũng như đến những lo ngại về chủ quyền và khả năng trở nên phụ thuộc quá mức vào Trung Quốc.

Tuy nhiên, trong khi giới chức bảo thủ Iran hy vọng những nỗ lực của ông Raisi và chính sách “hướng Ðông” của ông sẽ dẫn đến những khoản đầu tư mới của Trung Quốc và giúp 2 nước tăng cường quan hệ thương mại thì mong muốn đó đã không thành hiện thực. Giờ đây, họ buộc phải chấp nhận rằng việc trở thành thành viên Tổ chức Hợp tác Thượng Hải phần lớn chỉ mang tính biểu tượng và sẽ không mang lại nhiều lợi ích hữu hình cho Iran.

Rõ ràng, mức độ hiện tại của quan hệ kinh tế Trung Quốc - Iran không đủ để chứng minh quan điểm của ông Raisi là khả thi. Hiện nhiều người đang đặc biệt quan tâm đến việc liệu các thỏa thuận được ký kết tại Bắc Kinh trong chuyến thăm của ông Raisi có thực sự được thực hiện hay không và việc liệu những thỏa thuận mới này có chuyển thành hành động thực tế hay không sẽ là phép thử quan trọng đối với quan hệ Trung Quốc - Iran.

Phát biểu tại cuộc hội đàm tại Bắc Kinh hồi tháng 2, Chủ tịch Tập Cận Bình nhấn mạnh Trung Quốc luôn nhìn nhận và phát triển quan hệ với Iran từ tầm cao chiến lược, bất kể tình hình quốc tế và khu vực thay đổi ra sao. Ông khẳng định, “Trung Quốc sẽ không dao động trong việc phát triển hợp tác hữu nghị với Iran và thúc đẩy quan hệ đối tác chiến lược toàn diện Trung Quốc - Iran không ngừng đạt được sự phát triển mới”.

Về phần mình, Tổng thống Ebrahim Raisi khẳng định cam kết của nước này trong việc làm sâu sắc và nâng cấp quan hệ đối tác chiến lược toàn diện Iran - Trung Quốc là không thay đổi và “sẽ không bị ảnh hưởng bởi bất kỳ thay đổi nào trong tình hình quốc tế và khu vực”.