TRÍ VĂN

Vụ sát hại hơn 80 người ở El Salvador vào cuối tuần qua không những làm dân chúng “lạnh sống lưng”, mà còn khiến những người bảo vệ nhân quyền đặt nghi vấn về hiệu quả chống băng đảng của chính phủ.

 Cảnh sát tại một trạm kiểm soát ở thủ đô San Salvador. Ảnh: AP

Theo tờ Al Jazeera, chỉ riêng trong ngày 26-3, 62 người đã bị sát hại. Các thành viên băng đảng đường phố khét tiếng MS-13 được cho đã lao vào chém giết, bắn ngẫu nhiên những người bán hàng rong, hành khách đi xe buýt và những người đi chợ. Ðây được xem là ngày đẫm máu nhất được ghi nhận trên cả nước kể từ khi cuộc nội chiến tại nước này kết thúc cách đây 30 năm. Thời báo New York (Mỹ) cho hay, Quốc hội El Salvador hôm 27-3 đã ban bố tình trạng khẩn cấp trong vòng 30 ngày, đình chỉ một số quyền tự do dân sự được đảm bảo trong Hiến pháp, nới lỏng các điều kiện bắt giữ, hạn chế hội họp tự do và cho phép chính phủ can thiệp vào thông tin liên lạc của công dân mà không cần lệnh. Quân đội cũng bắt đầu hạn chế cho phép những ai có thể ra vào các khu dân cư dưới sự kiểm soát của MS-13.

Chính phủ trong một tuyên bố cho biết “các nhóm tội phạm gây rối trật tự công cộng nghiêm trọng” chính là lý do dẫn đến tình trạng khẩn cấp nói trên, đồng thời khẳng định biện pháp này là cần thiết để “kiềm chế và giảm thiểu sự gia tăng các vụ giết người và đảm bảo hòa bình”. Lực lượng cảnh sát và quân đội hôm 28-3 đã bắt giữ 576 đối tượng, chủ yếu là thành viên của MS-13.

Thế nhưng, các nhóm nhân quyền đã chỉ trích động thái ban bố tình trạng khẩn cấp. Abraham Abrego thuộc nhóm nhân quyền Cristosal cho rằng quyết định của Quốc hội là vi hiến, bởi Tòa án Hiến pháp El Salvador từng ra phán quyết rằng việc gia tăng các vụ giết người không được coi là thảm họa - ngưỡng cần thiết để ban bố tình trạng khẩn cấp theo luật El Salvador. Ông Abrego cũng nhận định việc đình chỉ các quyền tự do dân sự là không chính đáng theo các công ước nhân quyền quốc tế và không phù hợp với tình hình an ninh hiện tại.

Chính phủ “đi đêm” với băng đảng?

Kể từ những năm 1990, các băng đảng như MS-13 và Barrio 18 bắt đầu hoạt động ở El Salvador và khiến quốc gia này trở thành “kinh đô giết người” của thế giới vào năm 2015 với 103 vụ giết người trên 100.000 dân. Số vụ giết người giảm mạnh khi Tổng thống Nayib Bukele nhậm chức hồi năm 2019. Ðến năm 2021, số vụ giết người ở El Salvador giảm xuống còn 1.140 vụ, chỉ bằng 1/3 số vụ giết người xảy ra cách đó 3 năm.

Sự sụt giảm trên được cho là kết quả của “hiệp định đình chiến” mà Tổng thống Bukele ký kết với các băng đảng, bởi hãng truyền thông điều tra El Faro của El Salvador hồi tháng 9-2020 từng tiết lộ rằng chính quyền ông Bukele đã thương lượng với MS-13 để giảm thiểu số vụ giết người.

Tuy nhiên, nhà lãnh đạo El Salvador khẳng định số vụ giết người giảm là “trái ngọt” của kế hoạch kiểm soát lãnh thổ mà ông đưa ra hồi tháng 6-2019, trong đó tăng cường sự hiện diện của cảnh sát và quân đội, đánh đuổi các băng đảng và làm giảm tình trạng xã hội đen khống chế nhiều khu vực.

Tổng thống Bukele cũng phủ nhận sự tồn tại của bất kỳ cuộc đối thoại nào với các băng đảng. Thế nhưng, các chuyên gia nói rằng vụ sát hại hơn 80 người vào cuối tuần qua đã cho thấy sự tồn tại của các cuộc đàm phán cũng như sự nguy hiểm của việc thực hiện các thỏa thuận ngầm. “Nó cho thấy những điểm yếu của thỏa thuận được cho là giữa chính phủ và các băng đảng, qua đó cũng cho thấy rằng chính phủ không toàn quyền kiểm soát những gì đang xảy ra về mặt an ninh” - Jose Miguel Cruz, Giám đốc nghiên cứu Trung tâm Mỹ La-tinh và Caribe thuộc Ðại học Quốc tế Florida (Mỹ), nhận định.