Tiểu thuyết "Cậu ấm" (NXB Trẻ) là một trong hai tác phẩm của nhà văn Trần Chiến đoạt giải thưởng "Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội" lần 8-2015. Cuộc đời của một cậu ấm trải dài theo dòng chảy của lịch sử Hà Nội mở ra cho người đọc câu chuyện hấp dẫn, đầy chất sử liệu.

Hơn 500 trang tiểu thuyết đưa người đọc đến với 3 thế hệ của một gia đình gắn với Hà Nội từ thời Pháp thuộc đến ngày hòa bình, thống nhất. Trong đó, cuộc đời của Vận - cậu ấm trong một gia đình giàu có - được khắc họa chi tiết, làm bật dấu ấn giao thời của lịch sử. Cha Vận làm nên sự nghiệp từ hai bàn tay trắng, trung lập về chính trị; Vận loay hoay giữa thời cuộc và an phận với nghề nấu ăn; còn con trai Vận đi theo cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

Đã có lúc Vận bỏ cuộc sống sung túc nơi đô thị để về nông thôn tham gia dạy các lớp bình dân học vụ, tham gia kháng chiến bảo vệ thủ đô với Vệ Quốc Đoàn, rồi di tản cùng lực lượng Việt Minh chiến đấu. Dù không cầm súng nhưng Vận hoàn thành nhiệm vụ anh nuôi trong quân ngũ. Và qua những va đập của Vận trong môi trường này, tác phẩm thẳng thắn đề cập những xung đột giữa cái cũ và cái mới trong hoàn cảnh chiến tranh, còn nhiều rào cản về tư tưởng. Nhiều việc Vận làm là đúng về lý, nhưng chưa phù hợp với hoàn cảnh chung nên thành ra sai về tình. Con đường đi theo cách mạng không thành đã đưa Vận trở về với sở thích nấu ăn, như bếp chính nấu phở ở Đãn Trừu, mở quán bún thang tại nhà ở Hà Nội và trở thành đầu bếp của một cửa hàng ăn uống do Nhà nước mở...

"Cậu ấm" là một trong những tiểu thuyết hiếm hoi viết về thị dân Hà Nội trong giai đoạn từ trước 1945 đến 1975. Trong tác phẩm này, yếu tố văn hóa được khai thác sâu, song song với những biến cố lịch sử của Thủ đô. Tác giả khắc họa rõ nét sự đối lập của văn hóa, nếp sống của tầng lớp thượng lưu với giai cấp công nông qua những bước ngoặt lịch sử, những câu chuyện rất đời và cả những tính cách con người đặc trưng. Thông qua số phận từng thành viên trong gia đình Vận - một gia đình tư sản - tác phẩm nói lên được tâm tư của người dân Hà thành trước những đổi thay của thời cuộc và những va đập cũ - mới. Tác phẩm đã khắc họa chân thực băn khoăn, lo nghĩ, gia đình Vận hay những người trí thức, trung lưu khác; nhưng trên hết họ vẫn hòa vào dòng chảy của thời đại, góp sức xây dựng quê hương, đất nước. Bởi trong họ vẫn là tinh thần dân tộc và tình yêu với Hà Nội.

Qua những số phận thăng trầm cùng lịch sử, Trần Chiến đi sâu khai thác nét tinh tế trong văn hóa ẩm thực, tạo nên phong cách riêng cho tác phẩm. Người đọc có thể tìm thấy tinh hoa của nghề nấu phở, bún thang, nem cuốn và vô số món ngon của Hà thành trong tiểu thuyết. Ẩm thực như một chiếc cầu nối giúp Vận gắn bó với đồng đội trong quân ngũ; xóa nhòa khoảng cách Đông – Tây khi đất nước mở cửa; là con đường đưa Vận hòa nhập với xã hội mới... Những món ăn của Vận không chỉ góp sức cho cách mạng trong kháng chiến, trong thời bình mà còn là một nét văn hóa ẩm thực đặc trưng cho vùng đất ngàn năm văn hiến. Từ đó, thông điệp được tác giả chuyển tải khá nhẹ nhàng: mỗi người đều có thể góp sức cho quê hương, đất nước theo khả năng, sở trường của mình.

Cát Đằng