• Lệ Thu

Danh y Lê Hữu Trác (Hải Thượng Lãn Ông) được xem là Đức Y tổ của nền y học cổ truyền Việt Nam. Tại TP Cần Thơ, Đền thờ Hải Thượng Lãn Ông tọa lạc tại số 69/50, đường Cách Mạng Tháng Tám, phường An Hòa, quận Ninh Kiều. Nơi đây đã được công nhận là “địa chỉ đỏ” và di tích lịch sử văn hóa cấp thành phố. Thế nhưng, hiện nay, đền thờ đã xuống cấp rất trầm trọng và có nguy cơ sập đổ bất cứ lúc nào. Vậy mà, việc trùng tu, xây dựng lại công trình văn hóa này đến nay vẫn còn bỏ ngỏ vì nhiều lý do...

Được sự hướng dẫn của ông Trần Thanh Bình, Phó Bí thư Đảng ủy phường An Hòa, chúng tôi đến tham quan Đền thờ Hải Thượng Lãn Ông ở cuối hẻm 69 (nối đường Cách Mạng Tháng Tám và đường Trần Việt Châu, phường An Hòa). Đây là một ngôi nhà một trệt, một lầu, không có khuôn viên, cổng rào, nằm tiếp giáp với hẻm. Nếu không được giới thiệu, không ai nghĩ đó là Đền thờ Hải Thượng Lãn Ông. Tấm biển “Đền thờ Đức Y tổ Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác” treo trước cửa lầu đã cũ kỹ, mờ nhạt, cửa ra vào, cửa sổ, tường nhà có nhiều chỗ bị bong tróc lớp sơn, lớp vôi...

Bước vào trong, cảm giác đầu tiên mà chúng tôi cảm nhận là không gian tối tăm, ẩm mốc. Bàn ghế, kệ tủ đựng thuốc đông y, những chiếc giường bệnh... bám một lớp bụi dày vì đã lâu không sử dụng. Khó có thể hình dung được, đây đã từng là nơi hoạt động của Phòng chẩn trị y học cổ truyền và Trạm Y tế phường An Hòa với rất đông người ra vào khám chữa bệnh.

Trên lầu là chính điện để thờ cúng Đức Y tổ Lê Hữu Trác. Bàn thờ lạnh lẽo, không nhang khói, hình Đức Y tổ cũng bị mờ vì bụi, bức tượng của Đức Y tổ đặt kế bên bàn thờ cũng đầy bụi. Ngoài một chiếc bàn gỗ cũ kỹ để ở góc phòng, trong phòng không có vật dụng gì khác. Bốn bức tường xung quanh và nền nhà có nhiều nơi bị răn nứt và ẩm ướt do nước mưa ngấm vào. Những cây cột đứng bằng gỗ lỗ chỗ nhưng ô nhỏ do mối mọt đục khoét và bột gỗ vương vãi dưới chân cột. Phía trên những cây cột kèo, xà ngang bằng gỗ tạp, cong queo là mái tôn đã bị thủng nhiều nơi. Lan can lầu bằng sắt cũng đã lung lay, rất nguy hiểm nếu ai vịn vào...

Bà Trương Kim Thanh, thường được gọi là bà Sáu, gần 70 tuổi, người coi giữ đền thờ, nói: “Mỗi khi mưa lớn, mái bị dột khắp nơi, nước ngấm vào bờ tường chảy tràn từ trên lầu xuống đất. Phòng khám ở dưới thì bị ngập lênh láng do nước từ ngoài đường tràn vào, có khi ngập lên 2 tấc...”.

Ông Trần Thanh Bình, Phó Bí thư Đảng ủy phường An Hòa, nói với chúng tôi: “Khi mới thành lập, ngoài việc thờ cúng, đền còn là nơi các lương y hốt thuốc chữa bệnh từ thiện. Sau năm 1975, địa phương đặt trạm y tế ở đây để kết hợp Đông, Tây y khám chữa bệnh cho nhân dân. Năm 1999, đền bị xuống cấp trầm trọng. Mỗi khi trời mưa, tầng trệt của đền bị ngập nước nên Trạm Y tế được di dời về đường Mậu Thân, còn Phòng chẩn trị y học cổ truyền vẫn được duy trì tại đền thờ. Thế nhưng, hơn 2 năm nay, hoạt động của Phòng chẩn trị y học cổ truyền đã bị ngưng lại vì đền thờ xuống cấp. Từ đó, đền thờ gần như bỏ không, chỉ còn duy trì lễ giỗ hàng năm vào ngày 16 tháng Giêng âm lịch”.

Người dân sống xung quanh đền thờ than phiền: mỗi năm đến lễ giỗ Tổ, rất nhiều người đến cúng viếng, tham quan. Nhưng từ khi đền thờ xuống cấp trầm trọng; nội thất bên trong và các vật liệu xây dựng không đảm bảo, ảnh hưởng rất lớn đến việc thờ cúng của đền và tình cảm của đông đảo lương y, bác sĩ và nhân dân nhiều nơi khi đến viếng đền thờ.

* Ngôi đền của những tấm lòng

Được biết, Đền thờ Hải Thượng Lãn Ông là một di tích lịch sử – cách mạng của TP Cần Thơ.

Sau nhiều nỗ lực đấu tranh với chính quyền tỉnh Phong Dinh (tỉnh Cần Thơ thời chế độ Ngô Đình Diệm), Hội Đông y tỉnh Phong Dinh đã được phép xây dựng Đền thờ Hải Thượng Lãn Ông. Với phần đất hơn 200 m2 của bà Nguyễn Thị Hường hiến tặng, các lương y của Hội cùng nhân dân góp công, góp của xây dựng đền thờ. Năm 1967, đền thờ được dựng lên bằng vật liệu đơn sơ: nhà cột cây, mái lá. Đây vừa là nơi thờ cúng Đức Y tổ Lê Hữu Trác, vừa là nơi các lương y bốc thuốc trị bệnh từ thiện cho nhân dân. Năm 1968, các tổ chức Đông y yêu nước đã đấu tranh với chính quyền Sài Gòn tổ chức lễ giỗ trọng thể lần thứ 177 của Đức Y tổ Lê Hữu Trác tại đây. Sau đó, các vị cao niên cùng những người có lòng với y học cổ truyền đã đề xuất duy trì lễ giỗ của Đức Y tổ vào ngày 16 tháng Giêng âm lịch hàng năm. Tiếng tăm của đền thờ ngày càng lan rộng, đông đảo nhân nhân dân và hơn 70 tiệm thuốc đông y cả tỉnh cùng nhau đóng góp tiền của để xây dựng lại đền thờ khang trang, kiên cố bằng bê tông vào năm 1969.

Giai đoạn 1970-1975, bề ngoài đền thờ là nơi thờ phụng và chữa bệnh từ thiện nhưng bên trong là nơi nuôi chứa cán bộ cách mạng nằm vùng, là điểm gầy dựng phong trào đấu tranh chống Mỹ cứu nước của phường An Hòa. Năm 1975, Chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên của phường An Hòa đã ra đời tại đền thờ. Với những ý nghĩa lịch sử đó, năm 1993, UBND TP Cần Thơ (cũ) ra Quyết định công nhận đền thờ là “Địa chỉ đỏ”. năm 1996, UBND tỉnh Cần Thơ (nay là UBND TP Cần Thơ) ra Quyết định công nhận đền thờ Hải Thượng Lãn Ông là di tích lịch sử văn hóa do tỉnh quản lý.

Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, thống nhất đất nước, đền thờ được chính quyền và nhân dân phường An Hòa xây dựng thêm nhà sau và tầng lầu. Trạm Y tế phường và Phòng chẩn trị y học cổ truyền được đặt ở tầng trệt phục vụ khám chữa bệnh cho nhân dân, còn tầng lầu dùng làm nơi thờ phụng.

Đền thờ Hải Thượng Lãn Ông chỉ hơn 40 tuổi nhưng có vị trí, ý nghĩa rất quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân địa phương và của TP Cần Thơ. Vậy mà hiện nay, đền thờ xuống cấp trầm trọng, hoang vắng, không ra vẻ một nơi thờ tự, một di tích lịch sử văn hóa được công nhận, khiến giới y học dân tọc và nhân dân địa phương đau lòng.

* “Trống đánh xuôi, kèn thổi ngược”...

Công bằng mà nói, từ khi ra đời đến nay, nhất là sau ngày hòa bình lập lại, Đền thờ Hải Thượng Lãn Ông đã được sửa chữa, trùng tu nhiều lần. Chỉ khi đền xuống cấp quá nhiều, không thể sửa chữa được nữa thì việc tu bổ ngưng lại, còn việc xây dựng mới đền thờ gần như bế tắc, không có hướng giải quyết.

Năm 2001, UBND TP Cần Thơ (cũ) đã phê duyệt dự án đầu tư trùng tu, xây dựng đền thờ Hải Thượng Lãn Ông với kiến trúc rất đẹp, giống như các đền thờ cổ xưa. Bà Phan Thị Minh Thu, Phó Chủ tịch UBND quận Ninh Kiều, cho biết: “Dự kiến, kinh phí xây dựng đền thờ mới trên 3 tỉ đồng (tính theo thời giá lúc đó) từ ngân sách nhà nước và vận động xã hội đóng góp. Nhưng khi triển khai thực hiện, việc vận động không đạt kết quả như ý muốn vì công tác vận động tiến hành không tập trung. Đồng thời, việc giải tỏa, đền bù cho các hộ dân xung quanh đền thờ không thực hiện được nên dự án bị hủy bỏ”.

Mới đây, vào tháng 5- 2008, UBND phường An Hòa gửi công văn đến UBND quận Ninh Kiều xin nâng cấp, sửa chữa đền thờ. Phòng Quản lý đô thị quận Ninh Kiều xuống khảo sát và có văn bản kết luận: “Đền thờ đã xuống cấp, không an toàn khi sử dụng để ở và tổ chức lễ hội vào ngày giỗ hàng năm. Đề nghị quận cho chủ trương xây dựng mới”. UBND phường An Hòa đã đề xuất phương án xây dựng mới đền thờ và trạm y tế và đã có kết luận của Chủ tịch UBND quận Ninh Kiều: “Các ngành chức năng và UBND phường An Hòa nghiên cứu, đề xuất việc bán đấu giá điểm trạm y tế hiện nay ở đường Mậu Thân (có diện tích quá nhỏ) để xây dựng mới trạm y tế đạt chuẩn quốc gia tại khu vực Đền thờ Hải Thượng Lãn Ông; phần lầu để làm đền thờ”.

Bà Phạm Hồng Thắm, Chủ tịch UBND phường An Hòa, cho biết thêm: “Tháng 9-2008, UBND phường đã tổ chức cuộc họp với sự tham dự của đại diện Đảng, chính quyền, các ngành, đoàn thể của phường, khu vực 2, các cụ cao niên có tâm huyết với đền thờ để xin ý kiến. Các đại biểu dự họp đều thống nhất: không thể di dời đền thờ đi nơi khác vì đây là di tích lịch sử; đồng ý với phương án: bán đấu giá ngôi nhà dùng làm trạm y tế tại số 9B Mậu Thân, lấy tiền để xây dựng trạm y tế chung với Đền thờ Hải Thượng Lãn Ông tại đền thờ hiện nay. Tổng diện tích đất là 208m2. Tầng trệt để trạm y tế hoạt động, tầng lầu thờ Hải Thượng Lãn Ông và làm phòng truyền thống về di tích lịch sử”. Phương án này cũng được UBND quận Ninh Kiều thống nhất.

Tuy nhiên, khi quận Ninh Kiều tiến hành hồ sơ, thủ tục để trình với UBND thành phố và các ngành chức năng xem xét, thông qua thì Hội Đông y thành phố có công văn gửi đến Thành ủy, HĐND, UBND thành phố và các sở, ngành liên quan... không đồng tình với phương án đưa trạm y tế về hoạt động tại Đền thờ Hải Thượng Lãn Ông vì hoạt động của trạm y tế không phù hợp với nơi thờ tự trang nghiêm. Ban Tuyên giáo Thành ủy đã tham khảo ý kiến của UBND phường An Hòa, Sở Y tế, Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch và các ngành có liên quan. Ban Tuyên giáo Thành ủy và Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch đều gửi công văn cho các bên liên quan: không nên đưa Trạm y tế phường An Hòa về hoạt động tại Đền thờ Hải Thượng Lãn Ông - vì đền thờ thuộc khu vực bảo vệ I của di tích, là “khu vực bất khả xâm phạm” (theo Luật Di sản văn hóa năm 2001; Qui chế quản lý, bảo tồn, phát huy các di tích lịch sử- văn hóa và danh lam thắng cảnh trên địa bàn TP Cần Thơ do UBND thành phố ban hành năm 2004).

UBND quận Ninh Kiều, UBND phường An Hòa chấp hành ý kiến chỉ đạo, dừng thực hiện phương án đề ra; đồng thời, xem xét tìm phương án khác. Thế nhưng, ông Trần Thanh Bình, Phó Bí thư Đảng ủy phường An Hòa, nêu ý kiến: “Quan điểm của phường An Hòa là nếu đề xuất của phường không được chấp thuận thì rất mong các cơ quan chức năng, các cấp quản lý chỉ đạo như thế nào để nhanh chóng trùng tu Đền thờ Hải Thượng Lãn Ông, vì phường không có chức năng lập dự án, cũng không lấy đâu ra tiền để đầu tư xây dựng mới đền thờ”. Bà Phan Thị Minh Thu, Phó Chủ tịch UBND quận Ninh Kiều, cho rằng: “Việc bán đấu giá căn nhà đang làm Trạm Y tế phường An Hòa để lấy tiền xây dựng lại đền thờ và trạm y tế là phương án khả thi nhất mà không tốn nhiều ngân sách nhà nước. Chúng tôi rất băn khoăn, lo lắng vì chưa tìm được phương án khả thi thay thế phương án đã bị hủy bỏ. Tạm thời, Trạm Y tế phường An Hòa vẫn hoạt động ở chỗ cũ. Nhưng chuyện trùng tu đền thờ thì rất cấp bách bởi đền đã quá xuống cấp. Chúng tôi rất mong lãnh đạo thành phố cùng các ngành chức năng quan tâm, chỉ đạo và có kế hoạch hỗ trợ cụ thể để đền thờ sớm được trùng tu”.

Nói gì thì nói, tới giờ các cơ quan chức năng, các Sở, ngành liên quan chưa có kế hoạch, định hướng gì cụ thể trong vấn đề trùng tu, xây dựng lại Đền thờ Hải Thượng Lãn Ông. Không biết đến khi nào đền thờ mới được trùng tu, xây dựng lại như mong ước của nhân dân và chính quyền địa phương. Nhiều người tâm huyết với đền thờ than: “Thôi thì cứ chờ vậy, chỉ lo đền thờ bị sập thì không có chỗ mà thờ cúng Đức Y tổ thôi”.