Trong nỗ lực tránh bị cuốn vào cuộc xung đột ở Trung Đông, Saudi Arabia đang xây dựng một mạng lưới các thỏa thuận an ninh với hy vọng răn đe Iran và các đồng minh trong khu vực, bảo vệ vương quốc khỏi các cuộc tấn công tiếp theo và đảm bảo các kế hoạch kinh tế đầy tham vọng của mình. Song, chiến lược này đang đối mặt với nhiều thách thức.

Từ trái sang: Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan, Thái tử Saudi Arabia Mohammed bin Salman và Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif chụp ảnh sau khi ký kết thỏa thuận quốc phòng 3 bên tại Mecca, ngày 7-8. Ảnh: AP

Saudi Arabia đang phải đối mặt với một bài toán cân bằng khó khăn: làm thế nào để khiến các đối thủ phải suy nghĩ kỹ mà không thực hiện những bước đi có thể kéo Riyadh vào một cuộc chiến rộng lớn hơn? 

Vấn đề là kẻ thù biết Riyadh muốn tránh chiến tranh và họ đang lợi dụng điều đó. “Iran và các đồng minh của họ nghĩ rằng Saudi Arabia sẽ không đáp trả. Họ hiểu sự kiềm chế về cơ bản là chấp nhận bị nhắm mục tiêu và đó là lý do tại sao việc Saudi Arabia tìm cách răn đe lại rất quan trọng. Mấu chốt là làm sao để cân bằng điều đó”, Aziz al-Ghashian, nhà nghiên cứu cấp cao tại Diễn đàn Quốc tế vùng Vịnh, cho biết.

Từ ưu tiên ngoại giao đến trả đũa có giới hạn

Kể từ khi Mỹ và Israel phát động cuộc chiến chống Iran hôm 28-2, Saudi Arabia hầu như tìm cách đứng ngoài cuộc xung đột. Riyadh ban đầu theo đuổi con đường ngoại giao và cố chịu đựng các cuộc tấn công thay vì đáp trả quân sự. 

Trong thời gian thỏa thuận ngừng bắn Mỹ - Iran có hiệu lực vào tháng 4, Saudi Arabia đã đạt được sự ổn định tạm thời với Iran và nổi lên như một nơi trú ẩn tương đối an toàn hơn ở vùng Vịnh. Tuy nhiên, việc duy trì lập trường đó trở nên khó khăn hơn trong vài tuần qua.

Vương quốc này đã phải hứng chịu tổn thất nặng nề khi các cơ sở hạ tầng dầu mỏ quan trọng bị tấn công bởi các lực lượng hậu thuẫn Iran ở Yemen và Iraq, trong khi hoạt động vận chuyển hàng hóa của Saudi Arabia cũng bị đe dọa ở cả eo biển Hormuz và Biển Đỏ.

Hai tuần trước, Saudi Arabia và Mỹ phát động các cuộc không kích phối hợp nhằm vào các nhóm dân quân Iraq mà họ cho là đã tấn công quốc gia dầu mỏ. Đây là hành động trả đũa công khai đầu tiên được Riyadh tiến hành, đánh dấu một sự thay đổi đáng kể đối với một quốc gia vốn tìm cách tránh bị coi là đồng minh của Mỹ  và Israel. 

Ít ngày sau, Riyadh công bố kế hoạch dẫn đầu một liên minh phòng thủ hàng hải ở Biển Đỏ. Tuần trước, nước này tiến thêm một bước nữa khi tuyên bố một thỏa thuận quốc phòng chung với Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan.

Yasmine Farouk, Giám đốc Dự án vùng Vịnh và Bán đảo Arab tại tổ chức nghiên cứu International Crisis Group (ICG), mô tả các động thái này là nỗ lực của Saudi Arabia nhằm gửi thông điệp tới Iran trong khi vẫn duy trì ngoại giao ở vị trí hàng đầu. Ông Farouk cho biết hiệp ước quốc phòng và liên minh hàng hải thể hiện một bước tiến hướng tới khả năng răn đe, đồng thời nhấn mạnh rằng cả hai vẫn chỉ là “thử nghiệm” và hành động quân sự chung hiện khó có thể xảy ra.

Kỳ vọng của Saudi Arabia về thỏa thuận quốc phòng và liên minh hàng hải

Thỏa thuận quốc phòng giữa Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan đã được công bố tại địa điểm linh thiêng nhất của đạo Hồi, Mecca, mang ý nghĩa biểu tượng đáng kể.

Theo Sultan Alamer, một học giả của Chương trình Trung đông thuộc Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, thỏa thuận này mang thông điệp rằng các quốc gia Hồi giáo cam kết bảo vệ lẫn nhau.

Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan tuần trước nói rằng thỏa thuận quốc phòng về mặt kỹ thuật tương tự như Điều 5 của NATO. Nhưng bất kỳ phản ứng nào đối với một cuộc tấn công đều cần tham vấn giữa 3 nước để xác định hình thức hỗ trợ và chỉ khi nước bị tấn công yêu cầu.

Đối với Riyadh, thỏa thuận này bổ sung thêm các đối tác quân sự có thể tăng cường khả năng răn đe mà không làm tăng nguy cơ leo thang xung đột.

Tuy nhiên, Iran hạ thấp tầm quan trọng của thỏa thuận mới, mô tả nó như một bước tiến thoát khỏi sự phụ thuộc vào các cường quốc bên ngoài, dường như ám chỉ Mỹ. Tehran còn nói họ không có lý do gì để lo ngại “miễn là xác định đúng kẻ thù và mối đe dọa”.

Đối với sáng kiến lập liên minh hàng hải đa quốc gia, Saudi Arabia coi đó là điều cần thiết để bảo vệ hoạt động vận tải biển ở Biển Đỏ. Cho đến nay, 14 quốc gia trong khu vực đã ký kết và dự kiến có thêm nhiều nước tham gia, trong khi các nước châu Âu vẫn đang cân nhắc.

Saudi Arabia muốn chính thức công bố liên minh càng sớm càng tốt, với các cuộc họp dự kiến ​​diễn ra trong tuần này tại Jeddah. Mục tiêu của Riyadh rất rõ ràng: xây dựng sức mạnh tập thể đủ để răn đe Iran và đối thủ trong khu vực, đồng thời duy trì không gian ngoại giao để tránh bị cuốn vào cuộc chiến tranh rộng lớn hơn.

THANH TRÚC (Theo First Post, Reuters)