Nỗ lực chống thông tin sai lệch không chỉ diễn ra trên không gian mạng mà bắt đầu ngay trong lớp học. Tại nhiều quốc gia như Phần Lan, Anh hay Canada, trẻ em được dạy cách phân biệt tin thật - giả từ rất sớm, nhằm trang bị kỹ năng sống cần thiết trong thời đại thông tin bùng nổ hiện nay.

Học sinh Phần Lan. Ảnh: Canva

Đầu tàu về dạy trẻ tư duy phản biện trước tin giả

Trong nhiều thập niên, Phần Lan đã đưa giáo dục kỹ năng đọc hiểu truyền thông, trong đó tập trung phân tích các loại hình truyền thông khác nhau và nhận diện tin giả, vào chương trình giảng dạy cấp quốc gia, áp dụng cho trẻ từ 3 tuổi. Đây là một phần trong chiến lược toàn diện của quốc gia Bắc Âu nhằm giúp 5,6 triệu dân tăng “sức đề kháng” trước các thông tin thất thiệt.

Từ bậc tiểu học, các nội dung về đọc hiểu truyền thông và khoa học được tích hợp vào chương trình giảng dạy. Học sinh Phần Lan học cách điểm mặt tin giả trong nhiều môn học. Chẳng hạn như toán học, các em hiểu cách số liệu thống kê có thể bị thao túng; hay trong môn tiếng Phần Lan, học sinh phân tích nhiều thủ đoạn ngôn từ được dùng để gây nhiễu hoặc đánh lạc hướng. Rèn luyện tinh thần cảnh giác và phát triển tư duy phản biện không chỉ được xem như vấn đề thuần túy của học thuật, mà là kỹ năng thiết yếu trong đời sống hằng ngày.

Tại trường tiểu học Tapanila ở phía Bắc thành phố Helsinki, các em học sinh được giao nhiệm vụ liệt kê 5 tiêu chí cần lưu ý khi tiếp nhận thông tin trực tuyến để đánh giá độ tin cậy. Từ nền tảng này, chương trình học tiếp tục mở rộng sang trí tuệ nhân tạo (AI). Theo đó, giáo viên hướng dẫn học sinh cách nhận biết những hình ảnh hoặc video được tạo ra bởi AI - một kỹ năng rất quan trọng trong bối cảnh công nghệ này ngày càng tinh vi.

Nói như chuyên gia giáo dục Kiia Hakkala, kỹ năng đọc hiểu truyền thông là năng lực dân sự cốt lõi và đây là yếu tố quan trọng đối với an ninh quốc gia và nền dân chủ của Phần Lan.

Giáo dục sớm giữ vai trò then chốt

Anh sắp đưa môn giáo dục công dân, bao gồm nội dung về đọc hiểu truyền thông, trở thành môn bắt buộc ở bậc tiểu học.

Canada chưa triển khai chương trình chống tin giả cấp quốc gia thống nhất trong toàn bộ hệ thống giáo dục phổ thông, nhưng nhiều sáng kiến giáo dục đã được phổ biến rộng rãi để giúp học sinh hiểu và phân tích tin tức. Trong đó, sáng kiến “Break the Fake”, do trung tâm MediaSmarts phát động, đẩy lùi tin giả bằng cách cung cấp các nguồn tài liệu giáo dục cho học sinh lớp 3-5.

MediaSmarts từng sản xuất 5 video giáo dục ngắn trong khuôn khổ “Break the Fake” nhằm ngăn chặn tin giả trực tuyến, đặc biệt là các sản phẩm hình ảnh, âm thanh và video giả do AI tạo ra (deepfake). Nghiên cứu cho thấy cách làm này đã khuyến khích mọi người kiểm chứng thông tin và tránh chia sẻ tin giả.

Tại bang Bihar của Ấn Độ, trẻ em cũng được học cách chống tin giả. Dưới Sáng kiến Đọc hiểu Truyền thông và Thông tin Bihar (BIMLI), hơn 13.500 thanh thiếu niên đã đến các thư viện cộng đồng để học cách phân biệt sự thật và thông tin sai lệch.

Theo một nghiên cứu mới mang tên “Đẩy lùi thông tin sai lệch từ sớm: Bằng chứng từ một thí nghiệm thực tế dựa trên lớp học tại Ấn Độ”, các bài học đơn giản có thể giúp đối phó hiệu quả tin giả - loại thông tin dễ gây hoang mang, làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng y tế và châm ngòi bạo lực. Nhiều tháng sau khi chương trình BIMLI kết thúc, những người tham gia vẫn duy trì khả năng phân biệt sự thật với tin giả, đồng thời đánh giá thông tin chính trị tốt hơn.

MINH DŨNG (Theo AP, New Humanist)