Cùng với đại dịch COVID-19 và hạn hán do biến đổi khí hậu, cuộc chiến Nga - Ukraine đã gây ra cuộc khủng hoảng lương thực trên quy mô toàn cầu năm 2022. Tuy nhiên, trong khi tình trạng khan hiếm lương thực tại nhiều quốc gia nghèo vẫn tiếp tục kéo dài thì hiện tượng ngũ cốc giá rẻ từ Ukraine lại tràn ngập tại các nước Ðông Âu, khiến người nông dân nơi đây nổi giận.

Nông dân Ba Lan xuống đường biểu tình phản đối ngũ cốc giá rẻ của Ukraine. Ảnh: EPA

Hôm 7-4, hàng ngàn nông dân Romania lại tiếp tục tham gia các cuộc biểu tình trên cả nước nhằm phản đối tình trạng giá thu mua ngũ cốc giảm do nhập khẩu từ Ukraine. Những người biểu tình sử dụng máy kéo và xe tải chặn giao thông và cửa khẩu biên giới ở nhiều nơi, đồng thời kêu gọi Ủy ban châu Âu (EC) can thiệp giải quyết vấn đề. Ông Nicu Vasile, người đứng đầu Liên minh nông nghiệp Romania LAPAR, cho biết: “Chúng ta đang nói về sự cạnh tranh không lành mạnh trong cộng đồng châu Âu. Tôi biết các đồng nghiệp Ukraine của chúng tôi cũng cần bán, nhưng đó là sự cạnh tranh không lành mạnh”. Theo ông, chi phí trồng lúa mì ở Romania đã tăng 70% so với cùng kỳ năm ngoái.

Cũng trong ngày 7-4, Bộ trưởng Nông nghiệp Ba Lan Robert Telus thông báo nước này sẽ tạm thời ngừng nhập khẩu ngũ cốc của Ukraine để giảm thiểu tác động đối với giá cả. Ông vừa nhậm chức một ngày trước đó sau khi người tiền nhiệm từ chức trong bối cảnh nông dân phản đối việc giá nông sản giảm mạnh.

Ngũ cốc nhập khẩu tăng vọt

Hoạt động xuất khẩu ngũ cốc của Ukraine, một trong những nhà xuất khẩu ngũ cốc lớn nhất thế giới, qua các cảng ở Biển Ðen đã bị gián đoạn sau khi Nga phát động chiến dịch quân sự đặc biệt ở Ukraine vào tháng 2-2022. Kiev đã sử dụng các tuyến vận chuyển thay thế qua các quốc gia Liên minh châu Âu (EU) là Ba Lan và Romania. Hoạt động vận chuyển bị tắc nghẽn khiến một lượng lớn ngũ cốc Ukraine, có giá thành rẻ hơn so với ngũ cốc sản xuất tại EU, phải ở lại các quốc gia Ðông Âu, ảnh hưởng đến nông dân địa phương. Sự không hài lòng của nông dân ở Ðông Âu đối với ngũ cốc giá rẻ của Ukraine ngày càng tăng khi nó tiếp tục được miễn thuế nhập khẩu vào EU đến tháng 6-2024, khiến giá ngũ cốc của các nông dân địa phương giảm mạnh.

Trước sức ép của nông dân, các thủ tướng Ba Lan, Slovakia, Hungary, Bulgaria và Romania, trong một bức thư mới đây gửi cho Chủ tịch EC Ursula von der Leyen, đã đề xuất khôi phục thuế quan và hạn ngạch đối với các sản phẩm nông nghiệp của Ukraine. Bản thân EC đã chủ động triển khai gói tài chính bồi thường 56 triệu euro cho nông dân Ba Lan, Bulgaria và Romania, đồng thời đang xem xét khoản viện trợ thứ hai. EC đánh giá lượng ngũ cốc giá rẻ của Ukraine đã gây thiệt hại cho người nông dân 5 nước kể trên ước tính là 417 triệu euro.

Bộ Nông nghiệp CH Czech hôm 6-4 thông báo từ tháng 2-2022 đến tháng 1-2023, lượng lúa mì nhập khẩu từ Ukraine vào các nước EU nhiều gấp 10 lần so với cùng kỳ năm ngoái. Theo số liệu của Chính phủ Ba Lan, nhập khẩu ngũ cốc của nước này từ quốc gia láng giềng Ukraine đã tăng từ mức trung bình 100.000 tấn/năm trước đây lên hơn 2 triệu tấn năm 2022. Ba Lan là một trong  những nước đồng minh ủng hộ nhiệt tình nhất dành cho Ukraine trước Nga và đến nay đã tiếp nhận 1,3 triệu người trị nạn Ukraine.

Thế nhưng, chuyến thăm Warsaw mới đây của Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đã bị phủ bóng bởi làn sóng biểu tình của người nông dân Ba Lan và quyết định từ chức của Bộ trưởng Nông nghiệp Henryk Kowalczyk nhằm phản đối chính sách nhập khẩu ngũ cốc miễn thuế từ Ukraine của EU. Thủ tướng Ba Lan Mateusz Morawiecki phải lên mạng xã hội Twitter trấn an dân chúng rằng Ba Lan sẽ hỗ trợ Ukraine một cách thông minh hơn và trên tất cả là phải đặt lợi ích của Ba Lan và nông dân nước này lên hàng đầu. Ba Lan cũng đã cắt giảm phân nửa các chương trình viện trợ và bắt đầu thu phí cư trú của nhiều người tị nạn Ukraine.

Giá giảm nhưng vẫn ở mức rất cao

Ngày 7-4, Tổ chức Lương Nông Liên Hiệp Quốc (FAO) công bố số liệu cho thấy chỉ số giá lương thực thế giới trong tháng 3-2023 ở mức 126,9 điểm, giảm so với mức 129,7 điểm trong tháng 2. Ðây là tháng thứ 12 liên tiếp chỉ số lương thực giảm kể từ sau khi xảy ra xung đột Nga - Ukraine vào tháng 2-2022 (giảm tổng cộng 20,5%) và là  chỉ số thấp nhất kể từ tháng 7-2021. Chỉ số giá của FAO là “thước đo” sự thay đổi hằng tháng giá cả quốc tế của các mặt hàng thực phẩm được giao dịch nhiều nhất trên toàn cầu. Theo FAO, các yếu tố như nguồn cung lương thực dồi dào, nhu cầu nhập khẩu yếu và việc gia hạn Sáng kiến Ngũ cốc Biển Ðen đã khiến chỉ số này tiếp tục giảm. Nhà kinh tế trưởng của FAO Maximo Torero cho biết giá lương thực toàn cầu nhìn chung đã giảm, song vẫn ở mức rất cao và vẫn duy trì xu hướng tăng nếu xét theo thị trường trong nước, đặt ra những thách thức đối với an ninh lương thực.

Trong một báo cáo riêng về cung - cầu ngũ cốc, FAO nâng dự báo sản lượng lúa mì thế giới năm 2023 lên 786 triệu tấn - thấp hơn 1,3% so với mức năm 2022 nhưng vẫn là mức cao thứ 2 từ trước đến nay. Báo cáo này cho rằng diện tích gieo trồng ở châu Á sẽ đạt mức gần kỷ lục, trong khi điều kiện thời tiết khô hạn sẽ ảnh hưởng đến vụ mùa ở Bắc Phi và Nam Âu. FAO cũng nâng dự báo sản lượng ngũ cốc thế giới lên 2,777 tỉ tấn, giảm 1,2% so với năm trước đó. Trong khi đó, sản lượng gạo thế giới niên vụ 2022/2023 dự kiến đạt 516 triệu tấn, thấp hơn 1,6% so với vụ thu hoạch kỷ lục 2021/2022. FAO ước tính trong giai đoạn 2022/2023, thế giới sử dụng khoảng 2,779 tỉ tấn ngũ cốc, giảm 0,7% so với mức sử dụng trong niên vụ 2021/2022. Dự trữ ngũ cốc vào cuối niên vụ 2022/2023 dự kiến giảm 0,3% so với đầu niên vụ, còn 850 triệu tấn.

Theo Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) của LHQ, giá lương thực thế giới bắt đầu trở nên đắt đỏ trước cả khi xảy ra chiến sự Nga - Ukraine do tình hình hạn hán ở Mỹ Latinh và châu Phi. Và cuộc chiến này nổ ra đã dẫn đến cuộc khủng hoảng lương thực bởi nguồn cung từ Nga và Ukraine bị đứt gãy. Tuy nhiên, theo ông Stéphane Dujarric, người phát ngôn của Tổng Thư ký LHQ Antonio Guterres, Sáng kiến Ngũ cốc Biển Ðen đạt được từ tháng 7-2002 đã giúp vận chuyển khoảng 28 triệu tấn ngũ cốc và thực phẩm từ Nga và Ukraine đến 45 nước trên thế giới, qua đó góp phần kéo giảm giá lương thực và ổn định thị trường toàn cầu.

Dẫu vậy, Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov trong chuyến thăm Thổ Nhĩ Kỳ hôm 7-4 cảnh báo Mát-xcơ-va có thể không tiếp tục gia hạn thỏa thuận ngũ cốc vào tháng 5 nếu những trở ngại xuất khẩu lương thực của Nga không được phương Tây giải quyết vì liên quan đến chính sách cấm vận thanh toán và vận tải quốc tế.