Nhà Trắng vừa có chủ nhân mới nhưng diễn biến này được dự báo không xoay chuyển đáng kể quan hệ Mỹ - Trung Quốc, vốn bao trùm bởi sự đối đầu không khoan nhượng dưới thời Tổng thống Donald Trump.

Tổng thống Biden (bên phải) trong lần gặp Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình hồi năm 2012. 

Ðầu năm 2018, chiến tranh thương mại Mỹ - Trung bùng phát với quyết định của chính quyền Tổng thống Trump áp thuế cao nhắm vào hàng hóa Trung Quốc, nhằm ngăn chặn “hoạt động thương mại không công bằng và hành vi trộm cắp tài sản trí tuệ”. Căng thẳng leo thang chóng mặt sau loạt động thái “ăn miếng trả miếng”, đẩy quan hệ song phương xuống điểm thấp nhất kể từ khi Tổng thống Mỹ Richard Nixon chấp nhận bình thường hóa quan hệ với Bắc Kinh năm 1972.

Ðối đầu Mỹ - Trung đặc biệt nghiêm trọng khiến nhiều chuyên gia lo ngại về một cuộc Chiến tranh Lạnh mới khi hai bên không ngừng đổ lỗi về đại dịch COVID-19, tranh cãi gay gắt quanh vấn đề Hong Kong, Ðài Loan và Biển Ðông trong năm 2020.

Sự quyết liệt trong cuộc đụng độ giữa “Trung Hoa mộng” và chủ nghĩa “Nước Mỹ trên hết” có thể thấy qua phát biểu của Ngoại trưởng Mỹ Mike Pompeo, trong đó, cáo buộc Bắc Kinh “bá quyền” và đóng khung cạnh tranh Mỹ - Trung như cuộc đấu sinh tồn giữa “tự do và áp bức”.

Thế khó cho tân tổng thống

Trong nhiệm kỳ của mình, ông Trump gần như thay đổi hoàn toàn ý tưởng cho rằng sự cởi mở chính trị sẽ theo sau quá trình tự do hóa kinh tế của Trung Quốc. Ðây là điều mà tầng lớp chính trị gia như tân Tổng thống Joe Biden từng tính đến vào thời điểm chấp nhận Bắc Kinh gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2001. Nhưng hy vọng đó ngày càng bị bào mòn khi Trung Quốc lộ rõ mong muốn đảo ngược hệ thống quốc tế do Mỹ dẫn đầu để thiết lập trật tự thế giới của riêng mình.

Cũng vì thực tế trên mà quan điểm coi Trung Quốc là “đối thủ chiến lược” trở thành chủ đề phản ánh sự đồng thuận cực kỳ hiếm hoi giữa hai đảng Dân chủ và Cộng hòa tại Mỹ. Ông Biden thời điểm tranh cử từng nhiều lần đưa ra thông điệp mạnh mẽ nhắm vào Trung Quốc, đôi lúc còn cùng tiếng nói với Tổng thống Trump khi cả hai chỉ trích đối phương quá “nhân nhượng” Bắc Kinh. Vì vậy, giới phân tích cho rằng còn quá sớm để nói về khả năng chính quyền Biden hồi sinh con đường hợp tác giữa hai cường quốc. Lộ trình này càng mờ mịt khi Tổng thống Trump liên tục “ra đòn tấn công” Trung Quốc ở những ngày cuối nhiệm kỳ.

Giới chuyên gia cho rằng, Tổng thống Trump muốn củng cố di sản ngoại giao của mình với quốc gia bị ông xem là đối thủ chính của Mỹ; trong đó, việc kiềm chế Trung Quốc là “thành tựu” mà ông Trump luôn tự hào. “Di sản của ông Trump là sự thay đổi mạnh mẽ chính sách của Mỹ trước Trung Quốc. Ông ấy không muốn, hay đúng hơn là không cho phép chính quyền mới đảo ngược điều đó. Ðây là những quả mìn ngoại giao dành cho ông Biden” - nhà phân tích Natasha Kassam tại Viện Lowy (Úc) nhận xét. Trừ khi Bắc Kinh thay đổi và trở thành quốc gia có trách nhiệm hơn, phát ngôn viên Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ John Ullyot nhận định, sẽ là đòn “tự sát” chính trị nếu tổng thống tương lai nào muốn vội vã đảo ngược chính sách của ông Trump về Trung Quốc.

Bắc Kinh thận trọng

Trước việc Nhà Trắng đổi chủ, nhiều học giả Trung Quốc vẫn thận trọng cho rằng Mỹ tuy chứng kiến sự trở lại của các quan chức thời Barack Obama nhưng chưa chắc họ sẽ đưa quan hệ hai nước quay về giai đoạn sóng yên biển lặng như trước ngày ông Trump làm tổng thống.

Cạnh tranh công nghệ là một trở ngại trong việc hàn gắn quan hệ Mỹ - Trung. Ảnh: RTT

Thấy rõ xu thế này, Trịnh Vĩnh Niên - cố vấn cho Chính phủ Trung Quốc - một mặt khuyến nghị Bắc Kinh không nên bỏ lỡ cơ hội sửa chữa quan hệ với Washington. Mặt khác, ông nhấn mạnh “kiềm chế Bắc Kinh” vẫn là tiếng nói mạnh mẽ trong Quốc hội Mỹ, qua đó cảnh báo các nhà hoạch định chính sách chớ “ảo tưởng” ông Biden làm tổng thống thì quan hệ Mỹ - Trung tự động được cải thiện.

Trong khi đó, cố vấn cấp cao khác của Bắc Kinh là Hoàng Kỳ Phàm nói rằng nên ưu tiên lập kế hoạch hành động đề phòng quan hệ song phương ngày càng xấu đi. Quan trọng nhất là chuẩn bị cho kịch bản Mỹ lần nữa tham gia các thỏa thuận quốc tế thách thức lợi ích của Trung Quốc; song song nỗ lực tự chủ trong lĩnh vực công nghệ cao, thúc đẩy mạng lưới trên biển và đất liền trong khuôn khổ sáng kiến “Vành đai, Con đường”.

Phân tích tình hình hiện nay, các chuyên gia chính trị nổi tiếng như Adam Ni, Carl Thayer và David Hutt đồng ý căng thẳng Mỹ - Trung sẽ tiếp diễn dưới chính quyền mới. Nhưng thay cho cách hành xử đơn phương của Tổng thống Trump, ông Biden sẽ thách thức Trung Quốc theo hướng hợp tác cùng đồng minh. “Ông Biden là người có nhiều kinh nghiệm về ngoại giao. Ông ấy ủng hộ các giải pháp đa phương, liên kết đồng minh toàn cầu để giải quyết vấn đề Trung Quốc. Ông Biden sẽ cứng rắn với Bắc Kinh. Nhưng nếu xét về các biện pháp đối phó Trung Quốc, ông Biden dễ đoán hơn so với Tổng thống Trump” - theo chuyên gia chính trị Joseph Nye tại Ðại học Harvard.

Phát biểu trước ngày nhậm chức, Tổng thống Joe Biden cho biết ông sẽ không vội dỡ bỏ thuế quan đối với hàng hóa Trung Quốc; đồng thời theo đuổi chính sách nhắm vào “các hành vi lạm dụng” của Bắc Kinh, nhất là trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, thương mại và chuyển giao công nghệ.
Không như người tiền nhiệm Donald Trump cổ súy chủ nghĩa biệt lập, ông Biden tuyên bố: “Một ưu tiên lớn của tôi trong những tuần đầu tiên trên cương vị tổng thống là cố gắng đưa chúng ta trở lại cùng một trang với các đồng minh”.

MAI QUYÊN