MAI QUYÊN (Tổng hợp)

Hội nghị thượng đỉnh đầu tiên được tổ chức độc lập giữa Mỹ - Nhật Bản - Hàn Quốc tại Trại David mở ra giai đoạn mới trong hợp tác 3 bên giữa thời điểm căng thẳng địa chính trị gia tăng. Sự kiện được ghi lại với những cam kết chung bằng văn bản đồng thời dấy lên lo ngại về phiên bản thu nhỏ của Tổ chức Hiệp ước Bắc Ðại Tây Dương (NATO) ở châu Á.

Từ trái sang: Tổng thống Yoon, Tổng thống Biden và Thủ tướng Kishida tại Trại David. Ảnh: Getty Images

Cởi mở và không ràng buộc

Ngày 18-8, Tổng thống Mỹ Joe Biden tiếp đón Tổng thống Hàn Quốc Yoon Suk-yeol và Thủ tướng Nhật Bản Fumio Kishida tại Trại David, bang Maryland. Tổng thống Yoon và Thủ tướng Kishida là những nhà lãnh đạo nước ngoài đầu tiên thăm Trại David kể từ năm 2015. Cả hai cùng với Tổng thống Biden có khoảng 7 tiếng gặp gỡ trong không gian thân mật và gần gũi, thảo luận các phương thức hợp tác trung và dài hạn trên diện rộng. Hầu hết cuộc gặp trước đây giữa lãnh đạo Mỹ - Nhật - Hàn đều kết hợp với hội nghị quốc tế, đây là lần đầu tiên sự kiện như vậy được tổ chức riêng biệt. Do đó, giới phân tích đánh giá cuộc họp là cột mốc rất có ý nghĩa và mang tính lịch sử trong quan hệ 3 nước. Nó cũng gửi thông điệp đến cộng đồng quốc tế về một chương mới giữa Mỹ và các đồng minh châu Á.

Theo lời Tổng thống Yoon, bằng cách tăng cường quan hệ đối tác chiến lược khi thế giới đối mặt các cuộc khủng hoảng phức tạp, hội nghị tại Trại David sẽ được ghi nhớ như thời khắc lịch sử khi Mỹ - Nhật - Hàn đặt cơ sở cho việc thể chế hóa quan hệ đối tác 3 bên dựa trên luật lệ và trật tự quốc tế; đóng vai trò then chốt giúp tăng cường an ninh và thịnh vượng khu vực thông qua các giá trị chung về tự do, nhân quyền và pháp quyền. Ðáp lại, Tổng thống Biden nhấn mạnh, củng cố quan hệ giữa các nền dân chủ là ưu tiên hàng đầu từ thời ông còn đảm nhiệm vai trò cấp phó của cựu Tổng thống Barack Obama. Vì vậy, ông Biden rất hoan nghênh nỗ lực ngoại giao giúp tháo gỡ bất đồng giữa 2 đồng minh “có năng lực và không thể thiếu” của Washington ở khu vực. Mặt khác, nhà lãnh đạo Mỹ cho biết 3 nước đang mở rộng hợp tác để xây dựng một Ấn Ðộ Dương - Thái Bình Dương “hòa bình và thịnh vượng”.

Nền tảng hợp tác bền vững

Những năm gần đây, hợp tác Mỹ - Nhật - Hàn gần như bị đình trệ, phần vì tình hình ngoại giao xấu đi giữa Tokyo và Seoul dưới thời Tổng thống Hàn Quốc Moon Jae-in. Nhà Trắng do Tổng thống Mỹ Donald Trump lãnh đạo lúc đó cũng không đặt nhiều kỳ vọng vào tam giác chiến lược ở Ðông Bắc Á. Nhưng hiện tại, các đồng minh không chỉ đối phó mối đe dọa gia tăng từ CHDCND Triều Tiên mà còn từ Nga và Trung Quốc. Vì vậy, trang tin Nikkei đánh giá quan hệ chặt chẽ giữa Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc đang trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Ðiều này phản ánh qua việc Tổng thống Biden và người đồng cấp Yoon cùng Thủ tướng Kishida thông qua 3 tài liệu trọng yếu tại hội nghị thượng đỉnh. Các thỏa thuận được kỳ vọng ngăn quan hệ hợp tác bị xói mòn trong tương lai, qua đó tăng cường ổn định ở Ấn Ðộ Dương - Thái Bình Dương. Ðầu tiên là “Cam kết tham vấn”, thống nhất tổ chức hội nghị 3 bên giữa các nhà lãnh đạo, bộ trưởng ngoại giao và quốc phòng cũng như các cố vấn an ninh quốc gia ít nhất mỗi năm một lần. Ðiều này giúp mở rộng khuôn khổ đối thoại theo phương thức đa tầng, đảm bảo thay đổi chính phủ trong tương lai không cản trở hợp tác. Về an ninh, các bên đồng ý tham khảo ý kiến ​​​​tập thể và lập đường dây nóng chia sẻ thông tin, phản ứng phối hợp trước các thách thức, hoạt động khiêu khích và mối đe dọa ảnh hưởng lợi ích và an ninh chung.

Tài liệu thứ 2 là “Tinh thần Trại David” - phác thảo tầm nhìn và hành động chung trong kỷ nguyên mới, đảm bảo khu vực Ấn Ðộ Dương - Thái Bình Dương phát triển, kết nối, bền vững, ổn định và an toàn. Thông qua văn kiện này, các nhà lãnh đạo nhất trí vận hành hệ thống chia sẻ dữ liệu cảnh báo tên lửa Triều Tiên trong thời gian thực; tăng cường hoạt tập trận đa lĩnh vực, lập nhóm làm việc mới chống lại các mối đe dọa mạng và ngăn Bình Nhưỡng lách lệnh trừng phạt. Bên cạnh lời kêu gọi phi hạt nhân hóa Bán đảo Triều Tiên, Mỹ tái khẳng định các cam kết răn đe mở rộng với Hàn Quốc và Nhật Bản “là chắc chắn và được hỗ trợ bằng tất cả năng lực”.

Trong lĩnh vực kinh tế và công nghệ, các bên nhất trí hợp tác tăng cường năng lực phục hồi chuỗi cung ứng ngành trọng điểm như chất bán dẫn; tập trung tiêu chuẩn và an ninh công nghệ, năng lượng sạch và an ninh năng lượng, công nghệ sinh học, khoáng sản quan trọng, dược phẩm, trí tuệ nhân tạo, điện toán lượng tử và nghiên cứu khoa học. Các nhà lãnh đạo đồng ý lập cơ quan tư vấn điều phối chính sách phát triển, xây dựng khuôn khổ hợp tác trong những lĩnh vực khác nhau bao gồm y tế toàn cầu và trao quyền cho phụ nữ. Củng cố khả năng răn đe trước Trung Quốc, 3 nước thống nhất xây dựng khung “Ðối thoại Ấn Ðộ Dương - Thái Bình Dương” ở cấp lãnh đạo. Ðây là một bước tiến vì Hàn Quốc trước giờ luôn thận trọng không khiêu khích Bắc Kinh. Cả 3 nước cũng không ngại trao đổi các vấn đề an ninh nhạy cảm như Biển Ðông, Eo biển Ðài Loan khi trực tiếp chỉ đích danh Trung Quốc và nêu lên những lo ngại về “các hành động không phù hợp với trật tự quốc tế dựa trên luật lệ”. Phản đối nỗ lực đơn phương nhằm thay đổi hiện trạng vùng biển Ấn Ðộ Dương - Thái Bình Dương, Thủ tướng Kishida nói thêm rằng quan hệ hợp tác chiến lược Mỹ - Nhật - Hàn là “hợp lý và gần như không thể tránh khỏi” trong thời đại này.

Sau cùng là “Nguyên tắc Trại David”, đưa ra hướng dẫn hợp tác trong tương lai. Theo đó, lãnh đạo 3 nước khẳng định tầm nhìn chung cho quan hệ đối tác cũng như khu vực Ấn Ðộ Dương - Thái Bình Dương và xa hơn nữa dựa trên sự tôn trọng luật pháp quốc tế, các chuẩn mực và giá trị chung. Ðặc biệt, Mỹ và 2 đồng minh sẽ tìm cách xây dựng thông lệ và chuẩn mực tiêu chuẩn giữa các quốc gia và tổ chức quốc tế để hướng dẫn việc phát triển, sử dụng và chuyển giao công nghệ quan trọng và mới nổi. Các bên cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của hòa bình và ổn định trên Eo biển Ðài Loan như yếu tố không thể thiếu đối với an ninh và thịnh vượng của cộng đồng quốc tế, qua đó kêu gọi giải pháp hòa bình cho các vấn đề khu vực.

Lo ngại về “NATO thu nhỏ”

Thông qua tuyên bố chung về các văn kiện đã nêu, Tổng thống Biden cùng hai lãnh đạo Nhật - Hàn xác nhận đây là thời điểm bắt đầu “kỷ nguyên mới” trong quan hệ đối tác giữa 3 quốc gia, vì lợi ích của người dân 3 nước cũng như ở khu vực và trên thế giới. Ðộng thái này có ý nghĩa biểu tượng rất lớn, diễn ra ở thời điểm của lịch sử khi thế giới đối mặt với cạnh tranh địa chính trị gia tăng và loạt thách thức phức tạp.

Trước những quan ngại về khởi đầu của phiên bản “NATO thu nhỏ”, nhiều chuyên gia cho rằng thành công trong tương lai của sự hợp tác 3 bên này vẫn chưa được đảm bảo. Một là vì tầm quan trọng về kinh tế của Trung Quốc đối với cả Nhật Bản và Hàn Quốc. Thứ hai là yếu tố dư luận ở cả 3 nước trong thời gian tới. Nhưng dù thế nào, giới phân tích đánh giá cơ sở tham vấn và hợp tác rộng lớn giữa giữa Mỹ, Hàn Quốc và Nhật Bản có thể vượt ra ngoài Hiệp ước an ninh 3 bên giữa Mỹ, Anh và Úc (AUKUS) hay Ðối thoại an ninh 4 bên (QUAD) giữa Mỹ, Úc, Ấn Ðộ và Nhật Bản. Những cơ chế này trước nay được coi là công cụ giúp Washington đối phó Trung Quốc khi cạnh tranh giữa 2 cường quốc ngày càng gia tăng.