Đối với Trung Quốc, động thái quân sự của Mỹ tại Venezuela là đòn tấn công trực diện vào nguồn cung dầu mỏ lâu nay. Nhưng Tổng thống Donald Trump cũng muốn phá thế thống trị kinh tế của Bắc Kinh trên khắp Mỹ Latinh.

Xe MG của Trung Quốc trên đường phố Mexico. Ảnh: NY Times

Trung Quốc đã theo dõi sát sao những phát biểu của Tổng thống Trump khi ông nhắm vào các quốc gia như Colombia và Mexico, đồng thời bày tỏ sự phản đối đối với chiến dịch quân sự của Mỹ tại Venezuela.

Phát ngôn viên Bộ Thương mại Trung Quốc Hà Á Đông tuyên bố Bắc Kinh sẽ “tiếp tục hợp tác với các nước Mỹ Latinh để ứng phó với những biến động của quốc tế”. Theo ông Hà, hợp tác kinh tế - thương mại giữa Trung Quốc và Venezuela là sự hợp tác giữa các quốc gia có chủ quyền, được luật pháp quốc tế bảo vệ và không quốc gia nào có quyền can thiệp.

Trọng tâm mới của ông Trump đe dọa làm lung lay chỗ đứng kinh tế của Trung Quốc tại Mỹ Latinh, nơi nền kinh tế lớn thứ hai thế giới đã âm thầm gây dựng ảnh hưởng thông qua các hoạt động thương mại đa dạng, các khoản cho vay khổng lồ và những ràng buộc tài chính chặt chẽ.

Vị thế vững chắc

Từ chỗ gần như không giao thương với Mỹ Latinh cách đây 2 thập niên, Trung Quốc đã nâng giá trị thương mại song phương lên hơn 500 tỉ USD vào năm 2024.

Các công ty khai khoáng Trung Quốc khai thác đồng tại Peru và lithium tại Argentina. Các tập đoàn nông nghiệp Trung Quốc nhập khẩu những mặt hàng thiết yếu như đậu nành từ Brazil. Các công ty năng lượng của Trung Quốc cung cấp điện cho nhiều thành phố. Trung Quốc  cũng kiểm soát phần lớn cơ sở hạ tầng vận tải biển và các cảng trung chuyển hàng hóa qua Thái Bình Dương.

670 triệu người tiêu dùng tại khu vực này đang sử dụng các sản phẩm mang thương hiệu Trung Quốc. Tại Mexico, các đại lý bán xe của hãng Chery và MG. Ở Brazil, chuỗi thức ăn nhanh Mixue bán kem, trong khi nền tảng thương mại điện tử Meituan giao đồ ăn và dịch vụ gọi xe Didi đưa đón người dân. Tại Peru, điện thoại thông minh Xiaomi rất được ưa chuộng.

Theo ước tính, Venezuela hiện vẫn còn nợ Trung Quốc khoảng 10 tỉ USD và số nợ này đang được thanh toán thông qua các chuyến hàng dầu mỏ. Năm ngoái, hơn 50% lượng dầu thô xuất khẩu của Venezuela - tương đương 768.000 thùng mỗi ngày - đã được đưa sang Trung Quốc, theo dịch vụ giám sát dầu mỏ toàn cầu Kpler.

Trung Quốc đã vượt Mỹ trên mặt trận kinh tế tại 10/12 quốc gia ở Nam Mỹ. Hiện nay, Trung Quốc tham gia thương mại, đầu tư và tài trợ phát triển nhiều hơn Mỹ tại phần lớn khu vực này.

Trung Quốc hiện là nguồn viện trợ và tín dụng chính thức lớn nhất của Mỹ Latinh, rót hơn 300 tỉ USD vào khu vực từ năm 2000-2023. Trong giai đoạn 2014-2023, cứ 1 USD mà Mỹ cho vay hoặc viện trợ tại khu vực này và Caribe thì Trung Quốc cung cấp tới 3 USD. Những khoản đầu tư trong nhiều trường hợp đã khiến các nước ngập trong nợ nần và phải thực hiện các hợp đồng cung ứng những mặt hàng như dầu mỏ.

Làn sóng cho vay ồ ạt của Trung Quốc cũng tạo lợi thế cho các doanh nghiệp nước này khi tham gia đấu thầu hợp đồng xây dựng đường sá, lưới điện và các dự án lớn như con đập với chi phí đầu tư hàng tỉ USD trong rừng rậm Ecuador. Theo thời gian, các hoạt động kinh tế của Trung Quốc đã chuyển hóa thành một số hiệp định thương mại tự do và giúp các công ty nước này tiếp cận thị trường thuận lợi hơn. Có hàng trăm doanh nghiệp Trung Quốc và 5-10 ngân hàng Trung Quốc đang hoạt động tại Mỹ Latinh, nơi họ hoàn toàn vắng bóng cách đây 20 năm.

“Trung Quốc đã bào mòn đáng kể đòn bẩy mà Washington nắm giữ trong thập niên 1980 và 1990,” Francisco Urdinez, Phó Giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Pontifical Catholic Chile, nói báo New York Times.

Kiềm chế đà tiến

Trong bối cảnh trên, Tổng thống Trump đã phát tín hiệu ông muốn kiềm chế đà tiến của Trung Quốc trong khu vực.

Trước cuộc đột kích dẫn đến bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro hôm 3-1 và giành quyền kiểm soát dầu mỏ của nước này, ông Trump đã dọa “lấy lại” kênh đào Panama, tuyến đường thủy nhân tạo nối Ðại Tây Dương với Thái Bình Dương. Ông cáo buộc đơn vị vận hành cảng chính của kênh đào, tập đoàn CK Hutchison Holdings có trụ sở tại Hong Kong (Trung Quốc), là “cánh tay nối dài” của Bắc Kinh.

Chủ nhân Nhà Trắng phàn nàn Mexico là “cửa sau” đưa hàng hóa Trung Quốc vào Mỹ. Ông cũng muốn dùng mức thuế 50% đối với hàng hóa nhập khẩu từ Brazil để buộc nước này đạt một thỏa thuận thương mại nhằm hạn chế đầu tư của Trung Quốc. Brasilia hiện là đối tác thương mại lớn nhất của Bắc Kinh trong khu vực.

Cuộc khủng hoảng tại Venezuela cũng có thể thúc đẩy Trung Quốc gia tăng hiện diện tại Mỹ Latinh nhằm bảo vệ các lợi ích kinh tế của mình.

HẠNH NGUYÊN