Tác giả Lê Minh Quốc và các sinh viên Đại học Cần Thơ.

Nhà xuất bản Trẻ vừa phát hành bộ sách Kể chuyện danh nhân Việt Nam 10 quyển do nhà báo, nhà thơ Lê Minh Quốc biên soạn. Nhiều danh nhân kinh tế, văn hóa, khoa học, chính trị, quân sự… của Việt Nam đã được tác giả thể hiện theo lối “kể chuyện” khá lôi cuốn. Chúng tôi có dịp trao đổi với tác giả bộ sách này…

* Thưa anh, anh có thể cho biết chút gì về hoàn cảnh ra đời bộ sách này?

- Khoảng thập niên 1990 trong nhà trường đã rộ lên việc các học sinh chuyền tay nhau các “sách đen”... đã khiến các bậc phụ huynh hết sức lo lắng. Trước hiện tượng đáng lo ngại này, Thành Đoàn TPHCM đã gặp gỡ một số anh em viết văn trẻ để đặt hàng viết các tác phẩm dành cho tuổi mới lớn. Muốn chống lại cái xấu phải có tác phẩm tốt để các bạn sinh viên, học sinh đọc. Sau khi thảo luận, tôi đã làm đề cương chi tiết của bộ “Kể chuyện danh nhân Việt Nam” và được NXB Trẻ thông qua. Ròng rã mười năm trời, tôi toàn tâm toàn ý dành cho bộ sách này. May mắn, gia đình tôi có một kho sách đồ sộ nhờ vậy, tôi có tương đối đủ điều kiện tham khảo nhiều tài liệu để viết. Lúc ấy, tôi viết đến tập nào thì NXB Trẻ đưa ngay vào kế hoạch in ấn phát hành - nhằm kịp thời phục vụ cho học sinh cấp II, III và các bạn sinh viên trong nhà trường.

* Anh gởi gắm gì vào bộ sách?

- Khi bắt tay thực hiện, tôi suy nghĩ rất nhiều đến việc làm thế nào để bộ sách của mình khác với các bộ sách đã xuất bản. Cách làm của tôi là sắp xếp các danh nhân lịch sử theo từng chủ đề. Đó là: Các vị tổ ngành nghề Việt Nam, Những người Việt Nam đi tiên phong, Danh nhân khoa học Việt Nam, Danh nhân văn hóa Việt Nam, Danh nhân quân sự Việt Nam, Danh nhân cách mạng Việt Nam, Những nhà cải cách Việt Nam, Các vị nữ danh nhân Việt Nam, Danh nhân sư phạm, Các nhà chính trị. Muốn vậy, tôi phải đọc, phải “thẩm tra lý lịch” của hàng ngàn danh nhân để sắp xếp theo từng chủ đề khác nhau. Tất nhiên, sự sắp xếp này chỉ có ý nghĩa tương đối. Có những danh nhân ta có thể đặt ở chủ đề này hoặc ở chủ đề kia mà vẫn hợp lý. Có nhân vật lựa chọn rồi, nhưng chưa đủ tài liệu thì tôi đành khất lại ở tập sau, chẳng hạn như Bí thư Kim Ngọc... Khi thực hiện một bộ sách, ai cũng gửi gắm vào trong đó “một cái gì đó” của mình. Bài học của tôi là nhằm lý giải câu hỏi: Vì sao trong bất cứ thời đại nào, đất nước ta cũng có những Con Người đã sống, đã cống hiến hết sức mình cho Tổ quốc, cho cộng đồng? Tất nhiên là họ được “trang bị” tài năng, lý tưởng, nhưng làm sao họ có được tài năng, bối cảnh xã hội thế nào để hình thành lý tưởng ấy? v.v...

* Và anh rút ra được bài học gì từ các nhân vật lịch sử?

- Điều tôi rút ra, qua sự khảo sát ở 207 danh nhân trong 2.574 trang sách, có nhiều điều rất thú vị. Chỉ xin nêu một hai điều thuộc phạm vi lịch sử cận đại. Thứ nhất, sự tự học. Các danh nhân Trần Đại Nghĩa, Tạ Quang Bửu, Nguyễn An Ninh, Đỗ Xuân Hợp, Hoàng Xuân Hãn... là một trong hàng ngàn tấm gương hiếu học. Thứ hai, nửa đầu thế kỷ XX đã xuất hiện một thế hệ thanh niên dấn thân vào con đường cách mạng từ sự kiện đòi thả tự do cho cụ Phan Bội Châu và tham dự đám tang của cụ Phan Châu Trinh. Ý thức yêu nước hình thành từ cuộc đấu tranh tự phát ấy để dần dần là sự tự ý thức và có sự lựa chọn khác nhau tùy theo nhận thức của họ.

* Liệu việc chọn cách “kể chuyện” cho từng nhân vật lịch sử như vậy, có thể làm cho tác giả “tự do hư cấu” quá - nghĩa là có thể làm cho nhân vật lịch sử không còn là “lịch sử” nữa hay không?

- Tôi chọn cách viết về nhân vật theo lối “biên niên tiêu sử” và thể hiện theo văn phong “kể chuyện” để lôi cuốn người đọc. Do đó, dù có “tự do hư cấu” cũng phải trên cơ sở của một sự kiện đã được chính sử ghi nhận. Chẳng hạn, mở đầu cho cuộc đời và sự nghiệp của danh nhân Hải Thượng Lãn Ông - Thánh y Việt Nam - là cảnh ông múa gươm dưới trăng và ngâm thơ để từ đó khai thác sự chuyển biến của một người từng cầm gươm xông pha trận mạc lại chuyên tâm nghiên cứu về ngành y để cứu người. Ở đây, vấn đề quan trọng khiến người đọc thấy hợp lý là tôi đã chọn bài thơ nào của Hải Thượng Lãn Ông nhằm phục vụ cho sự “hư cấu” đó? Những thí dụ như thế này khá nhiều. Hoặc về sự lựa chọn của bác sĩ Nguyễn Khắc Viện ngay từ lúc xuống tàu du học ở Pháp là gì? Tôi chọn cảnh lúc bố của ông là Nguyễn Khắc Niêm đưa ông xuống tàu, và khi tàu ra khơi, ông đã đọc lá thư của bố v.v...

* Lịch sử hiện đại đang chuyển động quá nhanh và cũng để lại những nhân vật lịch sử ngay lúc này. Anh dự định chọn ai để viết tiếp?

- “Tiêu chí” của bộ sách này phải là người đã khuất. “Cái quan định luận”. Trong bộ sách này tôi đã “phá lệ” khi đưa vào bốn nhân vật còn sống, được thế hệ trẻ ngưỡng mộ như Đại tướng Võ Nguyên Giáp, nhà toán học Hoàng Tụy - cha đẻ của lý thuyết “Tối ưu toàn cục”, giáo sư viện sĩ Nguyễn Văn Hiệu - người đi đầu trong khoa học vật lý hạt nhân và Thiếu tướng Võ Bẩm - vị tư lệnh đầu tiên mở đường Trường Sơn huyền thoại. Sắp đến đây, tôi tiếp tục viết bổ sung thêm các danh nhân phù hợp theo chủ đề đã chọn.

HUỲNH KIM thực hiện