Nhiều người đi qua địa điểm số 61, đường Phan Đình Phùng, phường Ninh Kiều, vẫn thắc mắc về lai lịch tòa nhà cổ nhuốm màu thời gian. Tòa nhà tọa lạc ở cả 4 mặt tiền, mặt chính đường Phan Đình Phùng, hai bên là đường Phan Bội Châu và đường Phan Châu Trinh, mặt sau quay về hàng dừa, đối diện Di tích Nhà lồng Chợ Cần Thơ.

Tòa nhà xưa kia là Nhà việc làng Tân An, mặt hướng ra đường Phan Đình Phùng.

Không chỉ tọa lạc ở vị trí đắc địa như bây giờ mà hàng trăm năm trước, tòa nhà đã nằm trên đại lộ Delanoue (tức đường Phan Đình Phùng ngày nay), con đường tập trung nhiều trụ sở như dinh tham biện, tòa án, Nhà việc làng Tân An, Nhà in An Hà (Nhà in Miền Tây - Imprimerie de l’Ouest), Rạp Casino, Trung Châu lữ quán…

Tòa nhà ấy chính là nhà việc làng Tân An thuở xưa!

Có từ đầu thế kỷ XX, công trình này trải qua nhiều giai đoạn lịch sử, với những tên gọi và chức năng khác nhau như Tân An công sở, Nhà việc làng Tân An, Dinh xã Tây, Nhà Hội xã… Sau năm 1975, nơi đây từng là trụ sở UBND TP Cần Thơ (cũ), Tòa án nhân dân quận Ninh Kiều. Theo nhiều tư liệu, năm 1946, đình Tân An (lúc bấy giờ tọa lạc gần khu vực Vincom Xuân Khánh bây giờ) bị thực dân Pháp chiếm làm kho dự trữ súng đạn, phát nổ, nhưng Sắc Thần vẫn còn nguyên. Sắc Thần được thỉnh về Nhà việc làng Tân An an vị, cúng lễ nhiều năm liền. Vì vậy, nơi đây còn từng có chức năng như Đình thần Tân An một thời gian.

Đặc biệt, đây chính là địa điểm giành chính quyền trong Cách mạng Tháng Tám, ngày 26-8-1945 tại tỉnh Cần Thơ. Cụ thể, sáng 26-8-1945, trên 20.000 đồng bào trong thị xã, các quận của Cần Thơ giương cao băng cờ, khẩu hiệu tập trung tại Sân banh Cần Thơ (địa điểm nay khu vực Hội trường Thành ủy Cần Thơ), hô vang các khẩu hiệu “Chính quyền về tay nhân dân”, “Nước Việt Nam độc lập muôn năm!”. Sau đó, cuộc biểu tình vũ trang tuần hành khắp đường phố trong thị xã và tập trung tại Dinh xã Tây đòi Tỉnh trưởng Lưu Văn Tào giao chính quyền cho Ủy ban Dân tộc Giải phóng tỉnh Cần Thơ. Tỉnh trưởng Lưu Văn Tào chấp nhận, ra lệnh giải tán chính quyền bù nhìn trong tỉnh.

Hiện tại, các cơ quan chức năng và địa phương có liên quan đang thực hiện các thủ tục theo quy định, đề nghị công nhận di tích cấp thành phố đối với nhà số 61, đường Phan Đình Phùng, phường Ninh Kiều với ý nghĩa là “Địa điểm giành chính quyền ngày 26-8-1945 tại Cần Thơ”.

Bài, ảnh: ĐĂNG HUỲNH