Cuộc thi Độc tấu và Hòa tấu nhạc cụ dân tộc toàn quốc năm 2026 - đợt 1 vừa kết thúc cho thấy sức sống của thanh âm truyền thống trong dòng chảy đương đại. Trong đó, “sức trẻ” là điều dễ cảm nhận.

Tiết mục hòa tấu dân ca Nam Bộ của sinh viên Trường Đại học FPT Cần Thơ.

Với chủ đề “Âm sắc Việt - Hội tụ - Tỏa sáng”, Cuộc thi Độc tấu và Hòa tấu nhạc cụ dân tộc toàn quốc năm 2026 - đợt 1 có sự tham gia của 16 đơn vị, với gần 400 thí sinh. Các đơn vị có sự đầu tư cho tác phẩm, từ lựa chọn chất liệu, phối khí đến tập luyện, rất kỹ lưỡng, cho thấy những nỗ lực đưa âm nhạc truyền thống đến gần hơn với công chúng.

Đơn cử như đơn vị TP Cần Thơ, những tiết mục độc tấu, hòa tấu nhạc cụ đờn ca tài tử qua ngón đờn của thầy trò Trường Cao đẳng Văn hóa, Nghệ thuật Cần Thơ trẻ trung, sống động. Đơn vị Nhạc viện TP Hồ Chí Minh tạo ấn tượng với phần thi có sự tham gia của dàn nhạc dân tộc đệm cho các phần độc tấu. Các tiết mục khai thác chất liệu dân ca để hòa âm, phối khí hiện đại với âm sắc nhạc cụ dân tộc. Đây là cách tiếp cận mới và phổ biến ở cuộc thi này.

Hai đơn vị nghệ thuật Khmer có tiếng ở ĐBSCL là Đoàn Nghệ thuật Khmer Ánh Bình Minh (tỉnh Vĩnh Long) và Đoàn Nghệ thuật Khmer thuộc Nhà hát Cao Văn Lầu (tỉnh Cà Mau) cũng ghi dấu ấn tại cuộc thi. Gần 20 nghệ sĩ, nhạc công của Đoàn Nghệ thuật Khmer Ánh Bình Minh đã thể hiện tốt những di sản âm nhạc truyền thống như nghệ thuật Chầm riêng Chà Pây, nhạc Ngũ âm… bằng phong cách tươi mới. Nhiều đoạn được điều chỉnh tiết tấu để cách thể hiện thêm sinh động nhưng vẫn giữ đặc trưng làn điệu. Đoàn Nghệ thuật Khmer tỉnh Cà Mau chọn khai thác âm nhạc gắn với các lễ hội truyền thống, với giai diệu vui tươi, rộn ràng…

Từ cuộc thi, câu chuyện làm mới âm nhạc truyền thống một lần nữa được đặt ra, như một xu hướng tất yếu để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

Trong chương trình “Dạ cổ Cầm Thi” mới đây, sinh viên Trường Đại học FPT Cần Thơ trình diễn tiết mục hòa tấu nhạc cụ dân tộc qua các làn điệu Lý kéo chài, Lý giăng câu, Lý ngựa ô. Tiếng đàn kìm, đàn tranh, đàn bầu hòa cùng nhịp trống, sáo… với phần phối khí sôi động và phong cách trình diễn trẻ trung đã tạo sức hút với khán giả.

Trước đó, tại Liên hoan Đàn, Hát Dân ca Nam Bộ TP Cần Thơ 2026, tiết mục dự thi của đơn vị phường Phú Lợi cũng khiến khán giả thích thú khi kết hợp nhạc cụ tài tử, nhạc cụ Khmer và nhạc cụ phương Tây. Sự giao thoa tạo nên những giai điệu mới mẻ, cho thấy khả năng kết hợp, thích ứng và sáng tạo của âm nhạc truyền thống trên nền tảng bản sắc văn hóa riêng.

Làm mới không đồng nghĩa với thay đổi bằng mọi giá. Giá trị của một tác phẩm âm nhạc truyền thống không chỉ nằm ở giai điệu, nhạc cụ hay kỹ thuật trình diễn, mà còn ở chiều sâu văn hóa, lịch sử và tâm hồn cộng đồng được gửi gắm trong đó. Khi người nghệ sĩ hiểu sâu chất liệu truyền thống, việc đổi mới cách hòa âm, phối khí, dàn dựng hay trình diễn có thể mở thêm cánh cửa để công chúng, nhất là người trẻ, đến gần di sản.

Điều đáng quan tâm là làm sao để những tìm tòi ấy vượt khỏi khuôn khổ cuộc thi, liên hoan hay chương trình biểu diễn, trở thành hoạt động thường xuyên trong đời sống nghệ thuật. Làm sao để nhạc cụ dân tộc có thêm không gian biểu diễn, người trẻ có cơ hội học hỏi, thực hành và sáng tạo và công chúng có thêm động lực tìm đến âm nhạc truyền thống.

Bảo tồn và phát triển, hai nhiệm vụ này không đối lập mà bổ trợ cho nhau. Thêm “sức trẻ” cho thanh âm truyền thống cũng chính là tạo thêm cơ hội để di sản được cất lên, được lắng nghe và sống cùng các thế hệ hôm nay, mai sau.

ĐĂNG HUỲNH