Đền thờ Đức Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh là công trình văn hóa có ý nghĩa lịch sử và nhân văn sâu sắc của nhân dân TP Hồ Chí Minh và đồng bào Nam Bộ. Công trình góp phần giáo dục truyền thống, tri ân bậc khai quốc công thần đã góp công mở cõi phương Nam.

Tượng đồng Đức Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh trang nghiêm ở chính diện đền thờ.

Bậc khai quốc công thần

Đức Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh là người có công đầu trong việc hoạch định cương giới xóm làng, thiết lập hệ thống chính quyền ở vùng đất Nam Bộ. Ông là vị tướng cầm quân đã dùng tài đức để chinh phục lòng dân, có công lớn trong sự nghiệp Nam tiến của nhân dân ta.

Đức Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh sinh năm Canh Dần 1650, tại tỉnh Quảng Bình. Vốn dòng dõi nhà tướng, thân sinh ông là danh tướng Chiêu Vũ hầu Nguyễn Hữu Dật (1603-1681), từ khi còn trai trẻ, Đức Nguyễn Hữu Cảnh đã theo cha chinh chiến, lập nhiều chiến công, được phong chức Cai cơ.

Mùa xuân năm Mậu Dần (1698), Đức Nguyễn Hữu Cảnh được phong làm thống suất, đem quân đi kinh lược xứ Đồng Nai. Ông chọn đất Nông Nại Đông Phố đặt làm phủ Gia Định, chọn Đồng Nai làm huyện Phước Long, đặt doanh Trấn Biên, chọn Sài Gòn làm huyện Tân Bình, dựng doanh Phiên Trấn. Ông tập hợp và chiêu mộ lưu dân, đồng thời đặt các chức quan, binh để quản lý, tổ chức khai khẩn ruộng đất, định ngạch tô thuế, làm sổ đinh điền, xác lập chủ quyền của Đàng Trong.

Năm Nhâm Thân (1692) và tháng bảy năm Kỷ Mão (1699): Chúa Nguyễn Phúc Chu hai lần sai Đức Nguyễn Hữu Cảnh làm thống binh, đem quân tiến đánh, phá được quân Chiêm, đổi Chiêm Thành thành trấn Thuận Thành (vùng Ninh Thuận, Bình Thuận ngày nay) và dẹp tan sự xâm lăng của vua nước Chân Lạp. Sau khi đánh tan quân giặc, Đức Nguyễn Hữu Cảnh vỗ yên dân chúng rồi rút binh về.

Ông mất vào ngày 16-5 năm Canh Thìn (1700) tại Sầm Khê (tức Rạch Gầm, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp), thọ 51 tuổi. Với những chiến công trong việc xác lập chủ quyền ở Đàng Trong và chống giặc ngoại xâm, Chúa Nguyễn Phúc Chu truy phong ngài là Hiệp tán công thần, đặc tiến Chưởng doanh, thụy Trung Cần. Năm Gia Long thứ 4 (1805), ngài được truy tặng Tuyên lực công thần, đặc tiến Phụ quốc thượng tướng quân, Cẩm y vệ đô chỉ huy sứ ty, Đô chỉ huy sứ phủ Đô đốc phủ Chưởng phủ sự Phó tướng chưởng cơ, liệt vào Thượng đẳng công thần, thờ phụ vào Thái Miếu. Năm Gia Long thứ 9 (1810), ông được thờ ở miếu Khai quốc công thần.

Để tưởng nhớ công đức của Chưởng cơ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh, tại quê hương cũng như những nơi ông đến an dân, nhân dân đều lập đền thờ hoặc lập bài vị thờ tự như ở Nhà thờ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh tại Quảng Bình (nay là Quảng Trị); các đình thần ở An Giang, Đồng Nai, TP Hồ Chí Minh, TP Cần Thơ…

Tỉnh An Giang ngày nay có cù lao Ông Chưởng, nhằm ghi ơn bậc công thần Đức Chưởng cơ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh. Ca dao có câu: “Bao phen (hay Chiều chiều) quạ nói với diều / Cù lao Ông Chưởng có nhiều cá tôm”.

Ngôi đền tri ân

Tri ân Đức Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh, vị tướng đặt nền móng cho vùng đất Sài Gòn - Gia Định, TP Hồ Chí Minh đã xây dựng Đền thờ tại Khu II - khu Trung đại, thuộc Công viên Lịch sử - Văn hóa dân tộc (phường Long Bình). Đền thờ được khởi công xây dựng nhân kỷ niệm 40 năm Ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/1975 - 30/4/2015) và khánh thành vào ngày 20-6-2016.

Đền thờ Đức Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh được xây dựng theo kiến trúc đình đền truyền thống, bằng vật liệu gỗ, nền lót gạch nung và lợp mái ngói. Công trình thiết kế với các chi tiết trang trí bên ngoài được cách điệu từ lá dừa nước - hình ảnh quen thuộc của vùng đất Nam Bộ.

Bên trong đền thờ có 5 gian thờ: Gian thờ chính thờ Đức Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh, chính giữa là bài vị có khắc dòng chữ “Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh thượng đẳng thần” được rước từ Đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh tại Quảng Bình, quê hương ông. Vị trí trang trọng nhất của gian thờ là Tượng Đức Lễ Thành hầu, với tư thế, dáng ngồi, chiều cao tổng thể 1,71m. Tượng được đúc bằng chất liệu đồng đỏ, trọng lượng hơn 300kg. Lễ an vị tượng được diễn ra vào ngày 18-1-2019.

Bên phải và bên trái gian thờ chính là gian thờ Tả ban, Hữu ban. Hai gian thờ ngoài cùng bên phải, bên trái thờ Tiền hiền, Hậu hiền. Ngoài ra, còn có bàn nghi ở giữa theo nghi thức đình đền truyền thống.

Đền thờ chính là hạng mục lớn nhất trong tổng thể công trình, được đặt lùi sâu về phía sau khuôn viên, qua khoảng sân rộng, hồ sen.

Công trình có tổng diện tích hơn 7.400m2. Các hạng mục khác như nhà điều hành, cổng tam quan, văn bia, cột cờ… Nội dung trên khối đá văn bia giới thiệu tiểu sử và ca ngợi công trạng của Đức Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh do nhà nghiên cứu Cao Tự Thanh phụng thảo.

Lễ giỗ Đức Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh được tổ chức vào ngày 16-5 âm lịch hằng năm, theo nghi thức cổ truyền dân tộc.

Bài, ảnh: DUY KHÔI