Sau những nỗ lực gây sức ép bằng quân sự bất thành, Mỹ đang chuẩn bị các biện pháp trừng phạt kinh tế chưa từng có nhằm buộc Iran phải mở lại eo biển Hormuz. Giới phân tích cảnh báo nếu bị Washington ép vào đường cùng, Tehran sẽ đáp trả bằng các hành động quân sự.

Một cửa hàng thực phẩm tại Tehran. Ảnh: AP

Thử thách sức chịu đựng của Iran

Trong những ngày gần đây, Tổng thống Donald Trump liên tục thúc đẩy chiến dịch gây sức ép kinh tế chống Iran giữa lúc Mỹ đối mặt tình trạng thiếu hụt một số loại vũ khí cần thiết. Trong phát biểu hôm 14-8, ông Trump cho biết Washington có kế hoạch giáng đòn mạnh vào nền kinh tế Iran, đồng thời mô tả chiến dịch phong tỏa các cảng Iran từ tháng 4 là một “bức tường thép”, cho phép Washington kiểm soát hiệu quả vùng biển và ngăn chặn hoạt động xuất khẩu dầu của Tehran. Ông Trump trước đó cho rằng Iran đang trong tình trạng tài chính “rất tồi tệ”, với lạm phát cao và không có tiền trả lương cho binh sĩ.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent hôm 13-8 cho biết Washington sẽ trừng phạt Tehran bằng các biện pháp chưa từng có tiền lệ trong lịch sử cô lập kinh tế đối với một quốc gia, trong khi Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth tuyên bố quân đội Mỹ sẽ duy trì lệnh phong tỏa hải quân đối với Iran “vô thời hạn”. Theo các nhà quan sát, Washington dường như đang đặt cược rằng sức ép kinh tế sẽ buộc Iran phải chấp nhận một thỏa thuận hòa bình theo những điều kiện có lợi hơn cho Mỹ.

Việc chính quyền Trump gia tăng sức ép kinh tế thay vì quân sự có thể “bóp nghẹt” sức chống chịu của một nền kinh tế có quá nhiều khó khăn trước chiến tranh. Thực tế, cuộc khủng hoảng kinh tế tại Iran đã trở nên nghiêm trọng trước khi những cuộc không kích đầu tiên của liên quân Mỹ - Israel diễn ra. Lạm phát cao, đồng rial mất giá kéo dài và mức sống suy giảm đã làm bùng phát các cuộc biểu tình trên diện rộng vào cuối tháng 12 năm ngoái, chỉ vài tháng trước khi chiến tranh nổ ra.

Sự khó khăn của nền kinh tế Iran được cho bắt nguồn từ tình trạng tham nhũng và quản lý yếu kém kéo dài hàng thập kỷ, cộng hưởng với các lệnh trừng phạt của Mỹ và Liên Hiệp Quốc trong suốt nhiều thập niên qua.

Chiến tranh và chiến dịch phong tỏa của Mỹ đã khiến những vấn đề vốn tồn tại từ lâu trong nền kinh tế Iran trở nên nghiêm trọng hơn. Các chiến dịch không kích làm tổn hại cơ sở hạ tầng và năng lực sản xuất, trong khi hoạt động thương mại bị gián đoạn và niềm tin của doanh nghiệp lẫn người tiêu dùng suy yếu. Hệ quả là lạm phát tiếp tục tăng tốc, thất nghiệp gia tăng và giá nhiều mặt hàng thiết yếu leo thang gần như từng ngày. Nền kinh tế Iran rõ ràng đang phải đối mặt với một bài toán ngày càng khó giải: duy trì khả năng chống chịu của nhà nước trong khi sức chịu đựng của người dân đã tiến gần tới giới hạn.

Theo số liệu do Trung tâm Thống kê Iran công bố vào cuối tháng 7, lạm phát so với cùng kỳ năm trước ở mức khoảng 88%, trong đó lạm phát giá thực phẩm là hơn 128%. Tỷ lệ thất nghiệp là 9,1%, nhưng tỷ lệ tham gia lực lượng lao động chỉ ở mức 40%, điều này có nghĩa là phần lớn người trong độ tuổi lao động nằm ngoài lực lượng lao động chính thức với nhiều người làm các công việc không ổn định hoặc thuộc khu vực phi chính thức.

Nguy cơ Tehran đáp trả quân sự

Bất chấp những khó khăn, nền kinh tế Iran vẫn không sụp đổ. Quốc gia giàu tài nguyên với hơn 92 triệu dân này đã xây dựng được một nền kinh tế tương đối đa dạng. Ngoài xuất khẩu dầu mỏ, Iran cũng chú trọng vào khả năng tự lực cánh sinh trong suốt nhiều thập kỷ để đối phó với các lệnh cấm vận kinh tế cũng như những căng thẳng với Mỹ, Israel và phương Tây.

Iran đã dành nhiều năm phát triển các phương thức hoạt động bí mật trong bối cảnh bị trừng phạt, bao gồm các cơ chế giao dịch thay thế, các kênh tài chính phi chính thức và những mạng lưới được thiết lập nhằm duy trì dòng chảy dầu mỏ bất chấp các hạn chế. 

Iran cho thấy họ sẵn sàng chấp nhận tổn thất kinh tế và quân sự đáng kể để bảo vệ những lợi ích cốt lõi của mình. Tehran cũng đã tổ chức lại lực lượng quân sự theo hướng chủ động hơn ở bên ngoài lãnh thổ, dấu hiệu cho thấy họ đang chuẩn bị cho khả năng xung đột khu vực kéo dài. 

ĐỨC TRUNG