Công tác giám định tư pháp đóng vai trò then chốt trong việc giúp các cơ quan tố tụng giải quyết vụ án chính xác, khách quan. Luật Giám định tư pháp (Luật số 105/2025/QH15) với nhiều điểm mới, được Quốc hội khóa XV thông qua tại kỳ họp thứ 10. Đây là bước tiến trong hoạt động bổ trợ tư pháp nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thực tiễn hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và công cuộc cải cách tư pháp. Đồng thời, thể chế hóa Chỉ thị số 54-CT/TW ngày 30-11-2025 của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác giám định tư pháp và định giá tài sản.

Chuẩn hóa đội ngũ

Luật Giám định tư pháp năm 2025 nâng cao tiêu chuẩn đầu vào đối với đội ngũ giám định viên.

Theo quy định tại Điều 10, tiêu chuẩn để trở thành giám định viên tư pháp được siết chặt hơn nhằm đảm bảo tính chuyên môn sâu. Bên cạnh phẩm chất đạo đức, người được bổ nhiệm phải có trình độ đại học trở lên và có ít nhất 5 năm thực tế hoạt động chuyên môn trong lĩnh vực được đào tạo. Riêng đối với các lĩnh vực đặc thù như pháp y, pháp y tâm thần hay kỹ thuật hình sự, nếu đã qua thời gian giúp việc trực tiếp tại các tổ chức chuyên môn thì thời gian kinh nghiệm có thể rút ngắn còn 3 năm.

Đi kèm với tiêu chuẩn cao là trách nhiệm pháp lý tương xứng. Điều 9 của Luật liệt kê danh mục các hành vi bị nghiêm cấm rất cụ thể, từ việc từ chối tiếp nhận giám định không có lý do chính đáng đến việc cố ý kéo dài thời gian hoặc tiết lộ thông tin vụ án. Đặc biệt, hành vi cố ý đưa ra kết luận sai sự thật hoặc nhận lợi ích vật chất để làm sai lệch kết quả sẽ bị xử lý nghiêm theo quy định pháp luật hình sự. Đây là cơ sở để sàng lọc những cá nhân không đủ năng lực hoặc suy thoái đạo đức, góp phần làm trong sạch đội ngũ tư pháp.

Cán bộ Phòng Kỹ thuật hình sự, Công an TP Cần Thơ, thực hiện giám định ADN. Ảnh: Công an TP Cần Thơ

Mở rộng các lĩnh vực hoạt động của Văn phòng giám định tư pháp

Khoản 1, Điều 20 quy định văn phòng giám định tư pháp được tổ chức và hoạt động dưới hình thức doanh nghiệp tư nhân hoặc công ty hợp danh, tuân thủ quy định của Luật Giám định tư pháp, pháp luật về doanh nghiệp và các quy định pháp luật có liên quan.

Khoản 2, Điều 20 bổ sung và quy định cụ thể 7 lĩnh vực, chuyên ngành văn phòng giám định tư pháp được thành lập và đăng ký hoạt động, gồm: kỹ thuật hình sự, pháp y, văn hóa, tài chính, ngân hàng, xây dựng và tài nguyên.

Đây là sự thể chế hóa nội dung Chỉ thị số 54-CT/TW ngày 30-11-2025 của Bộ Chính trị về tăng cường lãnh đạo của Đảng đối với công tác giám định tư pháp “Đẩy mạnh xã hội hóa một số lĩnh vực giám định nhằm đáp ứng tốt yêu cầu của hoạt động tố tụng, nhất là tố tụng dân sự, hành chính, khuyến khích, tạo điều kiện phát triển các tổ chức giám định tư pháp ngoài công lập với lộ trình phù hợp yêu cầu thực tế, đồng thời có biện pháp bảo đảm, kiểm soát chặt chẽ về chất lượng giám định”.

Giảm thời hạn giám định tư pháp

Điều 30, Luật Giám định tư pháp năm 2025 điều chỉnh thời hạn giám định tư pháp theo hướng rút ngắn và phân loại rõ ràng hơn so với quy định tại Luật Giám định tư pháp sửa đổi năm 2020. Trường hợp bắt buộc phải trưng cầu giám định tư pháp: thực hiện theo quy định của pháp luật về tố tụng hình sự. Các trường hợp còn lại, thời hạn giám định tư pháp tối đa là 2 tháng (quy định cũ là 3 tháng). Nếu có tính chất phức tạp hoặc khối lượng công việc lớn, thời hạn tối đa là 3 tháng (quy định cũ là 4 tháng). Vụ việc đặc biệt phức tạp, thời hạn tối đa là 4 tháng (quy định mới bổ sung).

Ứng dụng chuyển đổi số vào hoạt động tố tụng

Một trong những bước tiến của Luật Giám định tư pháp năm 2025 là ưu tiên đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số.

Điều 5 và Điều 8 của Luật quy định trách nhiệm của các bộ, ngành trong việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về giám định tư pháp. Hệ thống này không chỉ lưu trữ danh sách giám định viên mà còn tích hợp các chỉ tiêu thống kê về trưng cầu, yêu cầu giám định và việc sử dụng kết luận giám định trong thực tiễn xét xử.

Việc kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan công an, viện kiểm sát và tòa án sẽ giúp quy trình giám định trở nên minh bạch và nhanh chóng hơn. Thay vì các thủ tục giấy tờ thủ công gây chậm trễ, thông qua môi trường số, các cơ quan tiến hành tố tụng có thể dễ dàng tra cứu, lựa chọn tổ chức giám định phù hợp với tính chất vụ án. Đây là tiền đề quan trọng để rút ngắn thời hạn giải quyết vụ án, tránh tình trạng hồ sơ bị tồn đọng do chờ kết quả giám định như vừa qua.

Bổ sung các trường hợp từ chối thực hiện giám định tư pháp

Điều 38, Luật Giám định tư pháp năm 2025, thống nhất các trường hợp không được thực hiện giám định cho cả tổ chức và cá nhân. Đồng thời, bổ sung các trường hợp từ chối thực hiện giám định: đã thực hiện giám định về cùng một nội dung trong vụ việc (trừ trường hợp pháp luật có quy định khác); có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; có căn cứ cho rằng không khách quan, vô tư; các trường hợp khác theo quy định pháp luật.

Chính sách hỗ trợ đặc thù cho người giám định tư pháp

Để người giám định yên tâm cống hiến, đặc biệt trong các vụ án hình sự nguy hiểm, Luật bổ sung các quy định mang tính nhân văn tại Điều 41. Nhà nước ban hành các chính sách hỗ trợ đặc thù, vượt trội đối với những người làm việc trong môi trường độc hại hoặc lĩnh vực khó thu hút nhân lực. Đồng thời, các tổ chức giám định công lập được áp dụng cơ chế thuê khoán chuyên gia giỏi từ khu vực tư nhân với mức thù lao tương xứng, tạo sự công bằng về thu nhập theo năng lực.

Có thể khẳng định, Luật Giám định tư pháp năm 2025 là một trong những bước đi vững chắc trong lộ trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Việc triển khai hiệu quả luật này sẽ góp phần nâng cao chất lượng hoạt động của các cơ quan bảo vệ pháp luật, giữ vững an ninh trật tự và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

PHI YẾN