(CTO) - Mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã đi vào vận hành thực tế, nhưng hệ thống văn bản quy phạm pháp luật chưa được sửa đổi đồng bộ. Thực tế tổng rà soát hệ thống văn bản hậu hợp nhất tại TP Cần Thơ cho thấy, sự chồng lấn thẩm quyền giữa các luật chuyên ngành cũ kết hợp với quy định về cơ chế ủy quyền nội bộ đang là những rào cản lớn, gây lúng túng cho công tác thực thi và kiểm soát quyền lực nhà nước.

“Sức ép” văn bản hậu sáp nhập và những nút thắt liên thông

Thực tế triển khai tại TP Cần Thơ cho thấy, khối lượng văn bản cần rà soát, sửa đổi, bổ sung hoặc tham mưu xử lý sau sắp xếp đơn vị hành chính là rất lớn, gây áp lực trực tiếp lên tiến độ thi hành pháp luật. Tổng số văn bản do 3 địa phương cũ (Sóc Trăng, Hậu Giang và Cần Thơ) ban hành trước khi sắp xếp đơn vị hành chính lên đến khoảng 1.310 văn bản quy phạm pháp luật, gồm 481 nghị quyết và 829 quyết định. Thực hiện quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, các sở, ngành thành phố đã rà soát, tham mưu HĐND, UBND thành phố xử lý, bãi bỏ hoặc ban hành văn bản thay thế đối với 825 văn bản gồm 300 nghị quyết và 525 quyết định.

Tuy nhiên, áp lực xây dựng và làm sạch thể chế hiện nay vẫn còn rất nặng khi có khoảng 485 văn bản ban hành trước hợp nhất vẫn đang còn hiệu lực, trong đó có đến 215 văn bản cần phải tiếp tục tham mưu xử lý dứt điểm để bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất, không chồng chéo của hệ thống pháp luật hành chính liên quan đến vận hành chính quyền địa phương hai cấp.

Điểm nghẽn lớn hơn nằm ở việc các đạo luật chuyên ngành từ Trung ương chưa được sửa đổi, bổ sung kịp thời, khiến quy định trong quản lý đất đai, quy hoạch, bồi thường giải phóng mặt bằng hay xác định nghĩa vụ tài chính vẫn chưa chỉ rõ thẩm quyền và phối hợp trực tiếp giữa cấp tỉnh và cấp xã khi không còn cấp huyện, khiến quy trình hành chính bị kéo dài, giảm hiệu lực kiến tạo của thể chế.

Cán bộ Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Trường Long hướng dẫn người dân thực hiện thủ tục. Ảnh: TUYẾT TRINH

Phân tích sâu về nút thắt thể chế từ quản lý, nhiều chuyên gia pháp luật chỉ rõ: Hệ thống pháp luật về tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương tồn tại một số bất cập. Theo đó, các quy định liên quan đến phân cấp, phân quyền còn phân tán rải rác ở nhiều luật chuyên ngành và thông tư hướng dẫn, nội dung thiếu đồng bộ dẫn đến khó khăn khi tổ chức thực hiện tại cơ sở. Việc phân quyền nhiều thời điểm vẫn chưa thực chất - thẩm quyền được trao đi nhưng kèm nhiều điều kiện ràng buộc, phải xin ý kiến hoặc chờ phê duyệt, khiến thời gian xử lý thủ tục hành chính bị kéo dài, suy giảm đáng kể hiệu lực quản trị nhà nước.

Đồng tình với ý kiến trên, ông Nguyễn Minh Hiền, Chủ tịch UBND phường Long Mỹ, cho rằng việc phân cấp chưa rõ, thiếu thẩm quyền cho cấp xã trong các văn bản quy phạm pháp luật, nhất là trong quản lý tài sản công, tài chính, đất đai, xử lý vi phạm hành chính… cần được xem xét.

Từ góc nhìn phản hồi thực tế của các thực thể thụ hưởng chính sách, ông Võ Hoàng Tâm, Giám đốc Công ty Luật Cilaf & Partner, phản ánh rằng sau khi sắp xếp, điều chỉnh đơn vị hành chính, doanh nghiệp gặp khó trong xác định địa bàn ưu đãi đầu tư, mức ưu đãi được tiếp tục áp dụng, cơ quan có thẩm quyền xác nhận và giá trị pháp lý của các xác nhận đã được cấp trước đây. Đây là vấn đề có tác động trực tiếp đến phương án tài chính của dự án. Nếu việc xác nhận ưu đãi kéo dài hoặc cách hiểu giữa các cơ quan chưa thống nhất, doanh nghiệp khó quyết định đầu tư, khó làm việc với ngân hàng và khó dự báo hiệu quả tài chính.

Thử thách quản trị công vụ từ khoảng trống pháp lý

Bất cập trong công tác xây dựng thể chế còn nằm ngay trong các quy định điều chỉnh mối quan hệ công vụ nội bộ của chính quyền địa phương hai cấp. Phân tích về điểm nghẽn này, PGS.TS Phan Trung Hiền, Trưởng Khoa Luật, Đại học Cần Thơ, chỉ rõ: Luật Tổ chức chính quyền địa phương cho phép UBND cấp xã ủy quyền cho chủ tịch thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn. Tuy nhiên, thể chế hành chính hiện hành lại tồn tại sự chồng chéo khi quy định chủ tịch được thay mặt UBND quyết định các vấn đề thuộc thẩm quyền của UBND, trừ các nội dung thảo luận tập thể theo quy định. Sự trùng lặp này dẫn đến lỗ hổng lớn về kỹ thuật lập pháp và kiểm soát quyền lực. Quy trình ủy quyền đòi hỏi tính nghiêm minh bằng văn bản, xác định rõ phạm vi, điều kiện bảo đảm và thời hạn. Ngược lại, cơ chế thay mặt quyết định chỉ yêu cầu báo cáo tại phiên họp gần nhất mà không cần điều kiện pháp lý ràng buộc. Đáng chú ý, danh mục thảo luận tập thể của UBND cấp xã lại hoàn toàn khuyết quy định về việc ủy quyền. Theo câu chữ của luật, chủ tịch UBND cấp xã hoàn toàn có thể tự ký văn bản thay mặt tập thể để quyết định ủy quyền cho chính mình, làm mờ ranh giới trách nhiệm giải trình, gây khó khăn cho công tác kiểm tra, giám sát thực hiện nghiêm kỷ cương hành chính.

Đồng quan điểm về những bất cập thể chế trên, TS Huỳnh Thị Sinh Hiền, Giảng viên Khoa Luật, Đại học Cần Thơ, chỉ rõ: Khi cấu trúc chính quyền địa phương thay đổi từ ba cấp sang hai cấp, việc thiếu các văn bản hướng dẫn chi tiết cho các tình huống mới phát sinh đang khiến cấp cơ sở rơi vào trạng thái bị động. Công chức do chưa được làm rõ giới hạn thẩm quyền ủy quyền, phân cấp và trách nhiệm giải trình nên xuất hiện tâm lý e ngại sai sót pháp lý. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ và hiệu quả xử lý công việc hành chính hằng ngày.

Cán bộ Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Phong Điền hướng dẫn, giải quyết thủ tục hành chính cho người dân. Ảnh: LAN PHƯƠNG

Nhận diện về thực tế ban hành văn bản hành chính tại cấp cơ sở hậu sáp nhập, lãnh đạo xã Thạnh Quới, TP Cần Thơ, cho rằng sau khi hợp nhất 3 xã cũ (Thạnh Quới, Thạnh An và Thạnh Tiến) thành xã Thạnh Quới mới, khối lượng công văn, tờ trình phát sinh tăng đột biến. Chỉ tính riêng từ ngày 1-7-2025 đến cuối tháng 5-2026, xã đã phải tiếp nhận trên 2.460 văn bản, ban hành gần 1.310 văn bản của Đảng ủy và hàng ngàn văn bản quản lý nhà nước. Do quy trình phối hợp giữa các bộ phận chuyên môn trong giải quyết công việc chưa đồng bộ và việc cập nhật quy định mới đôi lúc còn lúng túng, áp lực xử lý hồ sơ đè nặng lên đội ngũ cán bộ điều hành trong bối cảnh địa phương chưa có kho lưu trữ chuyên dụng đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt.

Về thách thức quản trị này, các chuyên gia pháp luật phân tích: Việc gia tăng đột biến khối lượng văn bản quản lý nhà nước sau hợp nhất địa giới hành chính trong khi hạ tầng lưu trữ và công nghệ số chưa đồng bộ sẽ tạo ra “khoảng trống” kiểm soát công vụ. Nếu các quy định nội bộ không được chuẩn hóa kịp thời, tình trạng quá tải công việc ở cấp xã dễ dẫn đến nguy cơ chậm trễ hồ sơ, thất lạc dữ liệu hoặc vi phạm quy trình ban hành văn bản hành chính, ảnh hưởng trực tiếp đến tính liên tục của nền quản trị.

Sự chồng lấn thẩm quyền cùng những mâu thuẫn trong kỹ thuật lập pháp đang tạo ra một sức ép cộng dồn đè nặng lên tiền tuyến cơ sở. Song rào cản thể chế mới chỉ là một nửa của bài toán. Khi nhiều chức năng, nhiệm vụ được chuyển giao trực tiếp về cơ sở, bộ máy cấp xã lập tức đối mặt với hai áp lực lớn: sự quá tải của đội ngũ cán bộ và định mức ngân sách chưa kịp điều chỉnh tương xứng với quy mô quản trị mới.

LAN THANH

(Còn tiếp)

Kỳ 3: Sức ép tài khóa và năng lực thực thi nơi "tiền tuyến"