Từ tháng 12-2023 đến tháng 5-2026, Đại học Cần Thơ thực hiện dự án “Triển khai thực hiện các mô hình nhằm cải thiện và nâng cao phì nhiêu đất bền vững tại tỉnh Hậu Giang (cũ)”. Dự án vừa được Hội đồng khoa học TP Cần Thơ nghiệm thu và đạt loại Xuất sắc. Kết quả nghiên cứu đã tạo cơ sở khoa học và thực tiễn để giúp nâng cao hiệu quả sản xuất, sử dụng hợp lý tài nguyên đất, giảm chi phí đầu vào, đồng thời tăng cường khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, hướng đến phát triển nông nghiệp bền vững.

Nhóm nghiên cứu và mô hình thực nghiệm cải tạo đất trồng lúa. Ảnh: NVCC

Hậu Giang (thuộc TP Cần Thơ sau sáp nhập) có thế mạnh về sản xuất nông nghiệp với tổng diện tích đất sản xuất khoảng 139.068ha, trong đó tập trung vào các cây trồng chủ lực như: lúa, khóm, mít, chanh không hạt, bưởi và mãng cầu xiêm. Tuy nhiên, điều kiện thổ nhưỡng của tỉnh còn nhiều hạn chế, đặc biệt là sự hiện diện phổ biến của đất chua, đất phèn, gây trở ngại lớn cho hoạt động canh tác. Để duy trì sản xuất, người dân phải áp dụng nhiều biện pháp cải tạo như bón vôi, rửa chua, sử dụng giống chịu phèn và điều chỉnh chế độ phân bón, song hiệu quả chưa ổn định do thiếu cơ sở khoa học cụ thể theo từng loại đất và vùng sinh thái.

Bên cạnh đó, công tác quản lý và khuyến nông gặp một số khó khăn do thiếu thông tin chi tiết về đặc tính đất và mối quan hệ giữa đất với cây trồng. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến việc đưa ra các khuyến cáo kỹ thuật phù hợp, dẫn đến tình trạng sử dụng phân bón và vật tư nông nghiệp chưa hợp lý, làm gia tăng nguy cơ suy thoái và ô nhiễm môi trường đất. Việc lạm dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật đã góp phần làm suy giảm độ phì nhiêu, tích tụ các chất độc hại và kim loại nặng trong đất, đồng thời làm mất cân bằng hệ sinh thái đất. Do đó, rất cần một công trình nghiên cứu khoa học giải quyết được những vấn đề này.

GS. TS Võ Quang Minh, Chủ nhiệm dự án, cho biết: “Cách tiếp cận của dự án mang tính tổng hợp, bao gồm kết hợp điều tra thực tế, phân tích số liệu, xây dựng cơ sở dữ liệu, cùng với việc thiết kế và triển khai các mô hình thực nghiệm tại các điểm đại diện. Các chỉ tiêu theo dõi được lựa chọn theo cho từng loại cây trồng đảm bảo hiệu quả kinh tế và nâng cao độ phì đất. Việc hiểu được các nguyên nhân gây suy thoái đất và nắm được kỹ thuật cải thiện trong canh tác nông nghiệp của các cây trồng chủ lực giúp nông dân vùng nghiên cứu tiết kiệm được chi phí thuốc bảo vệ thực vật, phân bón, lao động trong sản xuất. Từ đó, nâng cao hiệu quả kinh tế trong sản xuất nông nghiệp và ứng phó hiệu quả với tình hình thời tiết cực đoan và biến đổi khí hậu hiện nay. Kết quả của dự án cung cấp thông tin, cơ sở dữ liệu, khoa học nhằm khai thác hiệu quả hơn các vùng đất canh tác nông nghiệp của thành phố”.

Qua 3 năm thực hiện, dự án đã đánh giá được thực trạng canh tác, phân tích được hiệu quả sản xuất và các yếu tố ảnh hưởng đến độ phì nhiêu đất, đồng thời xây dựng được cơ sở dữ liệu và bản đồ hiện trạng phân bố cây trồng chủ lực phục vụ công tác quy hoạch và quản lý nông nghiệp của địa phương. Trên cơ sở đó, 18 giải pháp/quy trình canh tác ứng dụng tiến bộ kỹ thuật nhằm nâng cao hiệu quả đồng vốn, cải thiện độ phì nhiêu đất bền vững đã được đề xuất, với 14 giải pháp cho các loại cây ăn trái và 4 giải pháp cho cây lúa. Các giải pháp/quy trình đều được kiểm chứng thông qua các mô hình thực nghiệm được thống kê, so sánh, gồm: bưởi da xanh, chanh không hạt, mãng cầu xiêm, khóm, mít, sầu riêng, lúa 3 vụ, lúa 2 vụ.

Kết quả cho thấy: khả năng nâng cao hiệu quả đồng vốn khoảng 10% trở lên; độ phì đất được cải thiện rõ rệt, thể hiện qua sự gia tăng có ý nghĩa của chỉ tiêu mật độ rễ so với đối chứng trên nhiều nhóm cây trồng chủ lực.

Ngoài ra, dự án đã xây dựng và hoàn thiện hệ thống quy trình canh tác ứng dụng tiến bộ kỹ thuật phù hợp với các điều kiện sinh thái khác nhau, được chuyển giao thông qua tập huấn, hội thảo, tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng trong thực tế sản xuất. Dự án đề xuất tiếp tục nhân rộng các mô hình hiệu quả, tích hợp dữ liệu và bản đồ vào công tác quản lý.

Kết quả dự án góp phần vào việc thực hiện quy hoạch ngành nông nghiệp thành phố giai đoạn 2030 tầm nhìn đến năm 2050, đóng góp thông tin quan trọng cho kế hoạch tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng đa dạng hóa cây trồng, vật nuôi và sản xuất nông nghiệp theo tiêu chí công nghệ cao.

LỆ THU