ÐỨC TRUNG (Tổng hợp)

Tại Hội nghị thượng đỉnh diễn ra trong 2 ngày 29 và 30-6 ở thủ đô Brussels của Bỉ, các nhà lãnh đạo Liên minh châu Âu (EU) đã thông qua tuyên bố thực thi “giảm rủi ro” với Trung Quốc, một bước đi được cho là mềm dẻo hơn so với cách tiếp cận “tách ly” vốn có thể làm tổn hại kinh tế hoặc gây ra chiến tranh thương mại với nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.

Chủ tịch Tập Cận Bình (giữa) đón tiếp Tổng thống Pháp Emmanuel Macron (trái) và Chủ tịch EC Ursula von der Leyen tại Bắc Kinh hồi tháng 3-2023. Ảnh: Reuters

Giảm rủi ro kinh tế và ngoại giao

Các nhà lãnh đạo EU tuyên bố rằng điều quan trọng là phải “tìm cách đảm bảo một sân chơi bình đẳng, để mối quan hệ kinh tế và thương mại được cân bằng, có đi có lại và cùng có lợi giữa Trung Quốc và EU”. Tuy nhiên, tuyên bố nhấn mạnh EU “không có ý định tách ly hay co cụm” với Trung Quốc.

Phát biểu với báo giới sau khi kết thúc hội nghị, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Von der Leyen cho biết thâm hụt thương mại của EU với Trung Quốc trong 10 năm qua đã tăng hơn gấp 3 lần, lên gần 400 tỉ euro. Vì vậy, bà Von der Leyen nhấn mạnh EU đã phải giảm phụ thuộc Trung Quốc một số nguyên liệu thô quan trọng, bao gồm hóa chất cho pin xe điện, chất bán dẫn; đồng thời áp đặt các rào cản mới nhằm tránh nguy cơ “rò rỉ công nghệ” và thay đổi cán cân thương mại. “EU sẽ tiếp tục giảm bớt các yếu tố phụ thuộc và lỗ hổng nghiêm trọng, bao gồm chuỗi cung ứng, đồng thời sẽ giảm rủi ro và đa dạng hóa khi cần thiết và phù hợp”, tuyên bố khẳng định.

Không chỉ muốn “giảm rủi ro” về kinh tế và thương mại, EU sẽ cứng rắn với Trung Quốc trong các hoạt động ngoại giao về những vấn đề như Nga hay Ðài Loan. EU thúc giục Trung Quốc gây áp lực lên Nga chấm dứt cuộc chiến ở Ukraine và rút quân ngay lập tức, hoàn toàn và vô điều kiện khỏi Ukraine. Brussels cũng bày tỏ lo ngại sự căng thẳng gia tăng tại eo biển Ðài Loan và phản đối bất kỳ ý định đơn phương nào nhằm thay đổi hiện trạng bằng vũ lực hoặc cưỡng ép. Bà Von der Leyen cho rằng cách tiếp cận “giảm rủi ro ngoại giao” giữ vai trò trung tâm và quan trọng bởi nó cho phép EU vừa cứng rắn vừa mở các kênh đối thoại với Trung Quốc.

Chiến lược “giảm rủi ro” với Trung Quốc là sáng kiến được bà Von der Leyen đưa ra lần đầu trong một bài phát biểu vào tháng 3-2023, trước khi bà sang thăm Trung Quốc. Bà cho rằng sự cứng rắn của Bắc Kinh đòi hỏi Brussels phải “giảm rủi ro” cả về kinh tế lẫn ngoại giao. Bà Von der Leyen sau đó giải thích rằng Trung Quốc ngày nay đã đi qua kỷ nguyên cải cách và mở cửa và giờ đây đang tiến tới kỷ nguyên mới an ninh và kiểm soát.

Một tiến trình từng bước

Hồi tháng 4-2023, Cố vấn an ninh quốc gia Mỹ Jake Sullivan cũng nhấn mạnh đến cụm từ “giảm rủi ro” và cho rằng việc kiểm soát xuất khẩu vào Trung Quốc dựa trên quan ngại an ninh quốc gia là nhằm “đảm bảo công nghệ của Mỹ và các đồng minh không được sử dụng chống lại chúng ta”. 

Hội nghị thượng đỉnh Nhóm 7 nền kinh tế hàng đầu thế giới (G7) tại Nhật Bản hồi tháng 5 cũng đưa ra tuyên bố không muốn “tách ly hay co cụm” mà sẽ “giảm rủi ro và đa dạng hóa” trong hợp tác kinh tế với Trung Quốc. Tổng thống Joe Biden sau đó nhấn mạnh sự cần thiết phải “giảm rủi ro và đa dạng hóa” mối quan hệ của Mỹ với Trung Quốc, thay vì tách rời khỏi nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.

Tuy nhiên, Ngoại trưởng Trung Quốc Tần Cương trong chuyến thăm châu Âu hồi tháng 5 kêu gọi EU nên suy nghĩ “rủi ro là gì và ở đâu” khi nói về “giảm rủi ro". Ông Tần dường như đề cập đến Mỹ khi cho rằng những động thái tách ly của “một số nước” có thể dẫn đến các nguy cơ về một cuộc chiến tranh lạnh mới làm tổn hại lợi ích của châu Âu. Trong chuyến thăm Pháp và Ðức kéo dài 6 ngày hồi tháng 6,  Thủ Tướng Lý Cường cũng vận động EU phản bác lại lời khuyên “giảm rủi ro” của Mỹ cho mối quan hệ của phương Tây với Bắc Kinh.

Phát biểu khai mạc Diễn đàn kinh tế thế giới Thiên Tân hôm 27-6, Thủ tướng Lý Cường nói rằng “có một số người ở phương Tây đang thổi phồng những cụm từ gọi là giảm phụ thuộc và giảm rủi ro”. “Hai khái niệm này là đề xuất sai lầm và ép buộc”, ông Lý nói. Theo ông, nếu có rủi ro trong một ngành công nghiệp nào đó thì do doanh nghiệp quyết định chứ không phải do tổ chức hay chính phủ. “Chính phủ và các tổ chức có liên quan không nên đi quá xa khái niệm về rủi ro và biến nó thành một công cụ ý thức hệ”, ông Lý Cường nhấn mạnh.

Thực tế, một số nước EU có lợi ích kinh tế lớn với Trung Quốc như Pháp, Ðức, Ý và Hà Lan tỏ ý lo ngại về kế hoạch “giảm rủi ro” và cho biết sẽ có những điều kiện trong thực thi chính sách của khối. Thủ tướng Hà Lan Mark Rutte nhấn mạnh EU phụ thuộc Trung Quốc về các trang thiết bị bảo hộ trong đại dịch COVID-19 và hiện nay là thuốc và nguyên liệu dược phẩm. Do đó, ông cho rằng “giảm rủi ro là một tiến trình từng bước”.

Phát biểu sau khi kết thúc Hội nghị thượng đỉnh EU tại Brussels (Bỉ) hôm 30-6, Thủ tướng nước chủ nhà Alexander De Croo cho biết các nhà lãnh đạo EU đang thảo luận về thuế đánh vào lợi nhuận thu được từ các tài sản của Nga bị đóng băng ở châu Âu. Cũng theo nhà lãnh đạo Bỉ, hiện đã có sự đồng thuận chính trị trong EU về vấn đề này và chỉ cần giải quyết về mặt kỹ thuật.

Bỉ, nơi đặt trụ sở của Trung tâm lưu ký quốc tế (Euroclear), hiện đang lưu giữ 90% trong số 200 tỉ euro tài sản bị đóng băng của Ngân hàng Trung ương Nga. Theo một nhà ngoại giao châu Âu, EU sẽ thu giữ toàn bộ khoản lãi khoảng 3% mỗi năm từ 100 tỉ tiền mặt mà EU đang nắm giữ.

Trong khuôn khổ các biện pháp trừng phạt Nga liên quan đến cuộc xung đột quân sự ở Ukraine, EU đã thu giữ khoảng 17,4 tỉ euro của các doanh nhân và công ty Nga, cùng với các tài sản của Ngân hàng Trung ương Nga đang để ở châu Âu.