30/07/2016 - 15:45

Di sản kêu cứu

Trong tháng 7-2016, kỳ họp lần thứ 40 của Ủy ban Di sản Thế giới thuộc UNESCO diễn ra tại thành phố Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ, một lần nữa cảnh báo các mối đe dọa ngày càng gia tăng đối với các di sản tự nhiên và văn hóa, nhất là tác động của chiến tranh và đô thị hóa.
Trước nguy cơ "diệt vong" của các di sản, nhiều tổ chức, quốc gia khắp thế giới kêu gọi bảo vệ di sản bằng những hành động cấp thiết và biện pháp cụ thể.

Bị "xóa sổ" vì chiến tranh và đô thị hóa

Thành phố Diyarbakir- di chỉ cổ của Thổ Nhĩ Kỳ- đang bị phá hoại nghiêm trọng không chỉ vì chiến tranh mà còn bởi tái tạo đô thị. Nevin Soyukaya- người phụ trách di sản tại Diyarbakir, cho biết: "Chỉ trong vòng 1 năm Diyarbakir gần như đã bị phá hủy hoàn toàn và không có cơ hội được tái xây dựng. Ước tính, hơn 800 tòa nhà ở Sur- khu trung tâm cổ của Diyarbaki- đã bị san bằng". Thật đáng buồn vì Diyarbaki từng là trung tâm thương mại cổ nằm bên bờ sông Tigris, giao thoa với nhiều nền văn minh. Chiến tranh và tốc độ đô thị hóa làm biến mất hàng loạt di sản ở Diyarbakir. Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan đã đổ trách nhiệm này cho phe ly khai và tuyên bố: "Chúng tôi không chỉ làm sạch các thành phố của những kẻ khủng bố, mà còn thông qua sự tái tạo đô thị, sẽ loại trừ mọi điều kiện cho phép chúng hoạt động". Lời tuyên bố tái tạo đô thị của Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ khiến các nhà bảo tồn lo ngại vì hàng loạt công trình xây dựng khắp Thổ Nhĩ Kỳ được phê duyệt, càng đẩy các di chỉ di sản vào tình trạng biến mất không dấu vết.

Di sản Cicurel Villa vẫn được giữ lại sau những nỗ lực của các nhà hoạt động xã hội.

Thành phố di sản Alexandria của Ai Cập hay Thủ đô Beirut của Lebanon cũng bị đe dọa bởi tiến trình đô thị hóa. Trong giai đoạn từ 1997-2006, ông Mohamed Abdel Salam Mahgoub- Thị trưởng thành phố Alexandria- cho tháo dỡ hàng loạt tòa nhà cổ để thay thế bằng các tòa nhà lớn, hiện đại. Tại Beirut cũng vậy. Năm 1994, công ty Solidere do cựu Thủ tướng Rafik Hariri thành lập, đã thỏa thuận với chính phủ xây dựng lại khu trung tâm Beirut. Điều đó có nghĩa là những kiến trúc cổ hơn 5.000 năm của thành phố này sẽ được thay thế bằng các công trình hiện đại. Raja Noujaim- người dẫn đầu cuộc chiến pháp lý của Hiệp hội Bảo vệ Di sản Lebanon, bày tỏ lo ngại: "Kể từ những năm 1990 đến nay, đã có 360 di chỉ được khai quật ở Beirut. Hiện nay, chỉ có 7 di tích còn lại trong khu vực xây dựng của công ty Solidere, nhưng các di tích này không có lối vào, không biển hướng dẫn và không hề có thông tin".

Trong khi đó, Nhà nước Hồi giáo tự xưng (Islamic State of Iraq and Syrie), còn gọi là phiến quân cực đoan IS, đang không ngừng mở rộng chiến tranh ở khắp Trung Đông và nhiều nơi ở châu Phi. Kèm theo giết chóc, IS ngang nhiên phá hủy vô số di sản, di tích lịch sử trong chiến dịch diệt trừ tàn tích của những nền văn hóa mà IS cho là không phù hợp. Nhiều di sản quan trọng như: Nineveh, Nimrud, ngôi mộ của Jonal ở Iraq; thành cổ Palmyra ở Syria; ngôi mộ của Yahya ibn al-Qasim và Ibn Hassan Aoun al-Din ở Mosul… đã bị phá hủy nghiêm trọng. Đầu tháng 1 vừa qua, hình ảnh từ vệ tinh AP cho thấy Tu viện Saint Elijah, có tuổi đời 1.400 năm, tọa lạc gần Mosul- khu chiếm giữ của IS, đã bị san phẳng hoàn toàn. Còn Sabratha- thành phố cảng thương mại của người Phoenicia với những tàn tích được bảo tồn tốt nhất gồm các đền đài, nhà thờ cổ, cũng đang đứng trước nguy cơ bị hủy hoại khi IS chiếm giữ.

Theo thống kê của Hội Liên hiệp khảo cổ học Syria (APSA) vào cuối năm 2015, có hơn 900 di sản và di chỉ khảo cổ đã bị đánh cắp, bị hư hỏng hoặc bị phá hủy ở quốc gia này và các khu vực lân cận trong các cuộc chiến suốt 4 năm qua. Maamun Abdulkarim- nhà khảo cổ Syria, cho biết: "Điều đó không đơn giản chỉ là lịch sử của Syria bị phá hủy mà nó còn liên quan đến lịch sử của nhân loại. Chúng ta cần kêu gọi sự trợ giúp từ cộng đồng quốc tế cho vấn đề này".

Thành phố Diyarbakir – di chỉ cổ của Thổ Nhĩ Kỳ, đang bị phá hoại nghiêm trọng bởi chiến tranh và những tác động từ quá trình đô thị hóa.

Cần chung tay bảo vệ

Trước tình hình này, UNESCO đã ra tuyên bố: Phá hủy các công trình văn hóa là tội ác chiến tranh. Nhiều lần UNESCO tổ chức các cuộc họp khẩn với sự tham gia của đại diện Trung tâm Quốc tế Nghiên cứu Bảo tồn và phục hồi di sản văn hóa, Hội đồng Bảo tàng quốc tế, Hội đồng quốc tế về di sản, Hiệp hội Thư viện quốc tế và các chuyên gia về di sản… nhằm tìm giải pháp bảo vệ di sản đang bị tàn phá bởi chiến tranh. Song song đó, Liên Hiệp Quốc cũng phối hợp với Cảnh sát hình sự quốc tế- Interpol, các cơ quan hải quan, giới chức trách địa phương, các bảo tàng, nhà đấu giá ngăn chặn nạn buôn bán cổ vật- một trong những nguyên nhân tác động đến việc phá hoại các di sản. Trước mắt, kiểm soát và đưa ra án phạt nặng là giải pháp hữu hiệu góp phần gìn giữ, bảo vệ di sản. Điển hình, đầu năm 2016, Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) đã mở phiên tòa các tội ác chiến tranh đầu tiên, xét xử một lãnh đạo IS với cáo buộc phá hủy các đền đài, ngôi mộ và nhà thờ Hồi giáo cổ ở thành phố Timbuktu, Mali.

Không những thế, các quốc gia cũng phải có biện pháp quyết liệt để ngăn chặn sự phá hoại di sản. Cụ thể, Thống đốc thủ phủ Saint-Louis của Senegal đã ký sắc lệnh hồi tháng 1, cấm tất cả các dự án phá dỡ công trình cổ trên đảo Saint-Louis, di tích đã được UNESCO công nhận là Di sản thế giới từ năm 2000. UNESCO và Iraq cũng đã ký cam kết trong việc bảo vệ di sản Nhà thờ Hồi giáo lớn và ngọn tháp Al-Malwiyah. Ngoài việc giám sát tình trạng bảo tồn di sản, UNESCO còn giúp đỡ Iraq tăng cường năng lực quản lý thông qua đào tạo các nhà khảo cổ học, các chuyên gia trong lĩnh vực bảo tồn, quản lý di sản. Đặc biệt, UNESCO còn hỗ trợ chính quyền Iraq trong dự án xây dựng bảo tàng trên khu vực di chỉ tháp Al-Melwiyah theo các tiêu chuẩn quốc tế. Hay tại Alexandria của Ai Cập, các nhóm Bảo vệ Alexandria và Tổ chức phi chính phủ Gudran đang vận dụng các luật liên quan đến di sản ngăn cản chính quyền tháo dỡ các công trình cổ. Thành công bước đầu là di sản Cicurel Villa đã được giữ lại thay vì phải tháo dỡ bởi một dự án đầu tư.

* * *

Sự hủy hoại di sản từ tác động của thiên nhiên, biến đổi khí hậu vốn đã nghiêm trọng. Nay lại càng đáng báo động khi có thêm tác động của chiến tranh và tiến trình đô thị hóa. Nếu không hành động ngay, những giá trị văn hóa, lịch sử mà con người phải mất hàng trăm, hàng ngàn năm hình thành nên sẽ nhanh chóng biến mất. Cuộc chiến bảo vệ các di sản cần có sự chung tay của cộng đồng quốc tế với những giải pháp pháp lý mạnh mẽ hơn.

Ái Lam (Tổng hợp từ guardian, telegraph, france24, foxnews)

Chia sẻ bài viết