Hoạt động giám sát tối cao của Quốc hội chuyển từ “xem xét trên hồ sơ” sang “giám sát thực địa đến cùng” đang thực sự phát huy vai trò kiến tạo phát triển, bảo vệ lợi ích, tạo niềm tin với nhân dân và cử tri.

Đoàn công tác của Quốc hội giám sát dự án trọng điểm tại Đồng Nai. Ảnh: Công Phong/TTXVN

Đặc biệt, trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI khi Luật Hoạt động giám sát năm 2025 đi vào cuộc sống lại càng có ý nghĩa.

Đầu nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV, đất nước đứng trước thử thách chưa từng có tiền lệ khi phải ứng phó với đại dịch COVID-19 bùng phát, làm đứt gãy chuỗi cung ứng, suy thoái kinh tế toàn cầu, thị trường bất động sản ngưng trệ và tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm, đùn đẩy ở một bộ phận đội ngũ cán bộ, dẫn đến ách tắc, trì trệ trong công việc chung. Đại biểu Trần Hoàng Ngân (Đoàn ĐBQH TP Hồ Chí Minh) chia sẻ, trong bối cảnh trên, Quốc hội không chỉ kịp thời ban hành chính sách, mà đã tập trung đổi mới căn bản tư duy và hoạt động giám sát.

Thực tế đến nay, các kỳ họp của Quốc hội đã không dừng ở việc “nghe báo cáo, đọc văn bản rồi kết luận chung chung”. Hoạt động giám sát của Quốc hội đã đi sâu vào thực tiễn, chọn đúng điểm nghẽn, mổ xẻ tận gốc rễ trì trệ và truy cứu đến cùng trách nhiệm người đứng đầu. Tinh thần xuyên suốt của Quốc hội là: Giám sát mang tính xây dựng và kiến tạo, “bắt đúng bệnh, bốc đúng thuốc” và kịp thời tháo gỡ rào cản thể chế, khơi thông mọi nguồn lực đưa đất nước bứt phá.

Theo TS Trần Văn Khải, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, điểm đổi mới nổi bật trong công tác giám sát của Quốc hội là chú trọng khâu lựa chọn chuyên đề. Thay vì dàn trải, Quốc hội tập trung giám sát các lĩnh vực có tác động trực tiếp đến an sinh xã hội và đảm bảo an ninh nền kinh tế. Tiêu biểu là 4 đại chuyên đề của nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV đã: Giám sát thực hành tiết kiệm, chống lãng phí; giám sát quy hoạch; giám sát nguồn lực phòng, chống COVID-19 gắn với y tế cơ sở và giám sát thị trường bất động sản, nhà ở xã hội giai đoạn 2015 - 2023…

Phương thức tiến hành giám sát cũng là một cuộc cách mạng về quy trình của Quốc hội. Trước đây, các đoàn giám sát chủ yếu dựa vào báo cáo từ bộ, ngành, địa phương, dẫn đến tình trạng “tô hồng” thành tích hoặc “giảm nhẹ” khuyết điểm. Tại nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI, các Đoàn giám sát của Quốc hội đã chủ động lập kế hoạch sớm, chia nhiều tổ khảo sát trực tiếp tại cơ sở: Từ trạm y tế xã, bệnh viện đến các dự án dở dang, mỏ vật liệu phục vụ thi công các công trình trọng điểm.

Ông Trần Văn Khải, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội cùng Đoàn công tác khảo sát thực tế tại Đại nội Huế. Ảnh: Văn Dũng/TTXVN

Đặc biệt, sự vào cuộc của Kiểm toán Nhà nước ngay từ đầu nhiệm kỳ đã cung cấp số liệu độc lập, lượng hóa chi tiết sai phạm, tồn đọng tài chính và lãng phí đất đai. Nhờ đó, báo cáo giám sát của Quốc hội đang trở thành nguồn tài liệu phản biện sắc sảo, chỉ đích danh các dự án “treo”, khâu tắc giải ngân vốn đầu tư công và hàng trăm văn bản dưới luật mâu thuẫn, chồng chéo…

Đại biểu Trần Văn Lâm (Đoàn ĐBQH tỉnh Bắc Ninh) nhận định, hiệu quả đổi mới được khắc họa rõ nét nhất qua cách Quốc hội tháo gỡ nút thắt tại những công trình trọng điểm. Dự án Cảng Hàng không quốc tế Long Thành là ví dụ điển hình, đây là siêu dự án hạ tầng lớn nhất lịch sử, nhưng từng đối mặt nguy cơ chậm tiến độ do ách tắc mặt bằng, phân bổ vốn và hỗ trợ tái định cư.

Không chỉ nghe báo cáo, lãnh đạo Quốc hội và các Đoàn giám sát của Quốc hội đã trực tiếp “vượt nắng, thắng mưa” thị sát công trường nhiều lần. Qua đó, chỉ rõ nguyên nhân phân bổ vốn chậm, hỗ trợ tái định cư chưa thỏa đáng và yêu cầu đấu thầu quốc tế minh bạch. Ngay tại thực địa, Quốc hội ban hành Nghị quyết kéo dài thời gian bố trí vốn bồi thường đất và giải tỏa vật liệu đắp nền đường, giúp đại công trường Long Thành tăng tốc tiến độ, đảm bảo mục tiêu cán đích…

Một minh chứng sống động khác là Dự án đường bộ cao tốc Bắc Nam phía Đông, khi dự án gặp “nút thắt cổ chai” thiếu mỏ đất đắp và cát san lấp, Quốc hội đã giám sát thực tế và ban hành Nghị quyết cơ chế đặc thù. Đi đôi với trao cơ chế ưu tiên, Quốc hội giám sát chặt nguy cơ trục lợi, chỉ đạo Kiểm toán Nhà nước kiểm toán song hành với thi công. Sự kết hợp giữa “mở rộng cơ chế” và “siết chặt giám sát” đã giúp hàng trăm km cao tốc về đích vượt tiến độ...

Bước vào nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI, hoạt động giám sát được triển khai khi Luật Hoạt động giám sát năm 2025 đi vào cuộc sống cùng mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Thực tiễn này đòi hỏi giám sát phải tiếp tục đổi mới toàn diện, góp phần tháo gỡ khó khăn, khơi thông nguồn lực và nâng cao trách nhiệm giải trình của các cơ quan quản lý Nhà nước.

"Điểm đổi mới nổi bật trong công tác giám sát của Quốc hội nằm ở khâu lựa chọn chuyên đề giám sát. Thay vì dàn trải theo định kỳ cơ học, Quốc hội đã tập trung vào giám sát những lĩnh vực nóng bỏng nhất, tác động trực tiếp đến an sinh xã hội, an ninh kinh tế và những vấn đề đang gây bức xúc trong dư luận xã hội”, TS Trần Văn Khải, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội.

Nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI xác định các hoạt động giám sát phải bảo đảm tháo gỡ, xử lý trúng “điểm nghẽn của điểm nghẽn”. Trọng tâm là thực hiện chủ trương lớn của Đảng; tổ chức thi hành pháp luật; quản lý tài sản công; thực hành tiết kiệm, chống lãng phí; gắn chặt với ý kiến cử tri, tiếp công dân và giải quyết khiếu nại, tố cáo…

Bước chuyển căn bản từ “xem xét trên hồ sơ” sang “giám sát thực địa đến cùng” đã khẳng định vai trò, trách nhiệm của Quốc hội hành động vì dân, tạo động lực thúc đẩy đổi mới quản trị quốc gia, bảo vệ lợi ích của nhân dân và củng cố vững chắc niềm tin của cử tri.

Viết Tôn - Quang Phong (Báo Tin tức và Dân tộc)