TRÍ VĂN (Tổng hợp) 

Trong 3 thập niên kể từ khi Liên Xô sụp đổ, Nga và Trung Quốc đã theo đuổi những lợi ích khác nhau ở Trung Á. Mát-xcơ-va tìm cách duy trì ảnh hưởng trên đà suy giảm thì “quyền lực mềm” của Bắc Kinh tại khu vực không ngừng phát triển.

Tổng thống Uzbekistan Shavkat Mirziyoye (phải) trực tiếp ra sân bay đón Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình hồi tháng 9-2022. Ảnh: AP

Mới đây, trong thông điệp nhân dịp Năm mới Ba Tư (hay còn gọi là Nowruz) gửi tới Tổng thống Tajikistan Emomali Rahmon, Tổng thống Uzbekistan Shavkat Mirziyoyev và Tổng thống Turkmenistan Serdar Berdimuhamedov, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình thông báo rằng Bắc Kinh đang chuẩn bị một “kế hoạch vĩ đại” để nâng cấp quan hệ với Trung Á. Thông điệp nêu rõ: “Kế hoạch mới sẽ được trình bày tại Hội nghị thượng đỉnh Trung Quốc - Nam Á đầu tiên ở Tây An vào tháng 5. Tôi hy vọng có thể thảo luận với các bạn về một kế hoạch vĩ đại nhằm phát triển quan hệ giữa chúng ta để đảm bảo đạt được những kết quả to lớn trong hợp tác giữa 2 bên”.

Trong khi đó, trong thông điệp riêng gửi tới Tổng thống Berdimuhamedov, Thủ tướng Trung Quốc Lý Khắc Cường (nay đã về hưu) bày tỏ sự sẵn sàng cùng thực hiện các thỏa thuận quan trọng đạt được giữa Turkmenistan và Trung Quốc. Ông Lý cũng nhấn mạnh sự sẵn sàng “làm sâu sắc thêm việc thực hiện chiến lược “Vành đai, Con đường (BRI)”, thúc đẩy hợp tác trong tất cả các lĩnh vực để đạt được kết quả đôi bên cùng có lợi và cải thiện hạnh phúc của nhân dân 2 nước.

Hiện chưa rõ “kế hoạch vĩ đại” mà Chủ tịch Tập đề cập tới là gì nhưng nó được đưa ra trong bối cảnh ảnh hưởng của Nga tại các quốc gia Trung Á thời hậu Xô Viết về tổng thể tiếp tục suy giảm do hậu quả mà cuộc xung đột tại Ukraine mang lại, trong khi khu vực này vẫn là nguồn cung ứng hydrocarbon quan trọng cũng như là điểm trung chuyển quan trọng cho sáng kiến BRI của Bắc Kinh. Chính điều này đã khiến Bắc Kinh và Mát-xcơ-va ngấm ngầm tranh giành quyền bá chủ khu vực.

Kể từ khi Tổng thống Nga Vladimir Putin phát động “chiến dịch quân sự đặc biệt” tại Ukraine cách đây hơn một năm, Trung Quốc đã lợi dụng sự mất tập trung của Nga tại Trung Á để kín đáo tìm cách tăng cường ảnh hưởng ở khu vực. Giờ đây, Bắc Kinh có thể cung cấp cho Trung Á điều mà Mát-xcơ-va không thể, đó là vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) quy mô lớn. Hôm 16-2, ông Tập trong thông điệp gửi tới những người tham dự Diễn đàn Hợp tác Đầu tư và Công nghiệp Trung Quốc - Trung Á lần thứ nhất tại Thanh Đảo đã tái khẳng định sự sẵn sàng của Trung Quốc trong việc mở rộng quan hệ kinh tế cũng như hợp tác công nghiệp và đầu tư với các nước trong khu vực. 

Thật vậy, ảnh hưởng ngày càng tăng của Trung Quốc ở Trung Á đã được hưởng lợi từ cuộc chiến ở Ukraine, bởi xung đột tại Ukraine đã tạo ra tình trạng “chảy máu” nguồn lực kinh tế và quân sự của Nga, từ đó làm giảm khả năng của Mát-xcơ-va trong việc tạo ra ảnh hưởng trong không gian hậu Xô Viết. Nhiều thống kê cho thấy ảnh hưởng kinh tế ngày càng tăng của Trung Quốc trên khắp lục địa Âu - Á thời hậu Xô Viết. Theo dữ liệu chính thức của Chính phủ Trung Quốc, kim ngạch thương mại của Trung Quốc với Trung Á hồi năm 2022 đạt tổng cộng 70 tỉ USD, tăng 40% so với năm 2021 và gấp 100 lần thời điểm sau sự sụp đổ của Liên Xô vào năm 1991 khi các quốc gia Trung Á độc lập chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao với Trung Quốc. Trong khi Nga và Trung Á có lịch sử về quan hệ kinh tế, chính trị, ngôn ngữ, văn hóa và quân sự mạnh mẽ thì sự thịnh vượng của Trung Quốc đã tạo ra một lực hấp dẫn, khiến các quốc gia trong khu vực ngày càng xa rời mối quan hệ “nguyên trạng” trước đây với Nga.