Phóng sự * HUỆ HOA

Kỳ 2: Thiếu kiến thức phòng và điều trị bệnh ung thư

Khi bệnh nhân ung thư (UT) phát hiện bệnh ở giai đoạn muộn, 5-10% đã tìm đến với các phương pháp điều trị dân gian như ăn gạo lức, châm cứu, uống thuốc nam, chích lễ hoặc đắp lá lên khối u... với hy vọng mong manh sẽ ngăn chặn sự phát tán của bệnh, kéo dài sự sống. Thực chất, việc điều trị bằng những phương pháp này càng làm cho căn bệnh thêm trầm trọng.

*Ai chỉ gì làm nấy !

Cán bộ Trạm Y tế phường Thới Long, quận Ô Môn tuyên truyền cho chị em phụ nữ tầm soát và phát hiện sớm ung thư cổ tử cung bằng kỹ thuật VIA.

Nhiều bệnh nhân khi phát hiện mình bị UT đã chọn giải pháp về nhà uống thuốc nam còn hơn là nhập viện điều trị. Cuối tháng 8-2010, nhiều thân nhân nuôi bệnh ở Bệnh viện Ung bướu TP Cần Thơ đã chứng kiến một bệnh nhân nữ bị UT vú đắp gan cóc lên ngực, gây biến chứng nặng, ngực sưng lên như một tổ ong; những lỗ chi chít trên ngực xì mủ ra, nhìn thôi cũng lạnh mình. Mới đây, vào cuối tháng 9-2010, bệnh viện cũng tiếp nhận một bệnh nhân ở đường Trần Hưng Đạo, quận Ninh Kiều, bị UT vú giai đoạn cuối, cơ thể suy kiệt nặng do UT đã di căn đến nhiều bộ phận khác. Hơn một năm trước khi phát hiện trong ngực có một khối u nhỏ, nghe người ta chỉ dẫn, bệnh nhân này không đến bệnh viện điều trị mà đến thầy lang đắp thuốc. Khi khối u phát triển sưng to, cơ thể bệnh nhân suy kiệt, quá đau đớn, bệnh nhân mới vào bệnh viện. Bác sĩ Lữ Văn Răm, trực tiếp điều trị cho bệnh nhân, tiếc nuối: “Nhà bệnh nhân ở cách bệnh viện không xa. Hiện nay, cơ hội điều trị khỏi bệnh cho bệnh nhân đã qua, chúng tôi chỉ còn cách điều trị giảm đau cho bệnh nhân mà thôi”.

Trường hợp của bệnh nhân UT sử dụng các phương pháp điều trị đắp thuốc nam, thuốc bắc, đắp lá cây lên khối u gây bội nhiễm, nhiễm trùng, Thạc sĩ-bác sĩ Võ Văn Kha, Trưởng khoa Nội Bệnh viện Ung bướu TP Cần Thơ cho biết: “Những động tác này giúp bệnh UT tiến triển nhanh hơn. Vì khi thực hiện động tác chích, lễ, khoán, vô tình làm vỡ màng bao bọc quanh khối u, càng gây nguy hiểm cho bệnh nhân. Trước đây, một số người cho rằng bị bệnh UT mà đụng dao kéo là bệnh nặng hơn, điều này đúng một phần, nếu khối u UT không được mổ đúng cách sẽ vỡ màng bao, tế bào UT lan nhanh, gây nguy hại cho tính mạng của bệnh nhân. Tuy nhiên, đến thời điểm này, chưa xác lập hiệu quả rõ ràng, chưa có công trình nghiên cứu nào đánh giá về tác dụng của thuốc nam và thuốc bắc, các loại lá cây, rễ cây trong điều trị UT. Trong chuyên ngành ung bướu, các bác sĩ không khuyến cáo bệnh nhân sử dụng thuốc nam, thuốc bắc để điều trị bệnh UT”.

Vừa qua, một số bệnh nhân nghe đồn thổi về tác dụng trị bệnh UT của lá đu đủ nên đã mù quáng uống, nhưng trên thực tế, chưa có một bệnh nhân UT nào ở Việt Nam nhờ uống lá đu đủ trị hết bệnh. Gần đây, trong dân gian cũng đồn thổi về tác dụng trị bệnh UT của cây dừa cạn (còn gọi là cây bông dừa), Thạc sĩ-bác sĩ Võ Văn Kha cho biết: “Trong Tây y, qui trình sản xuất thuốc rất nghiêm ngặt. Sau khi trích ly từ cây thuốc có tác dụng điều trị UT, chế biến thành thuốc, đưa thử nghiệm lâm sàng trên chuột. Sau đó, xin phép thử nghiệm trên người, xem xét các tác dụng phụ, so sánh thuốc này và các thuốc khác, có sự kiểm duyệt của các cơ quan chuyên môn có uy tín... mới có thể sản suất đại trà và dùng rộng rãi cho bệnh nhân. Trong nghiên cứu, cây dừa cạn có tác dụng điều trị UT đại trực tràng nhưng trên bệnh nhân bị UT như gan, phổi, cổ tử cung không có hiệu quả. Hơn nữa, khi được điều chế thành thuốc, phải được trích ly với nồng độ rất cao; còn người bệnh sử dụng nồng độ thấp, chỉ lấy một mớ lá cây để sắc uống thì nồng độ không đủ diệt tế bào UT”. Khảo sát của chương trình phòng chống UT quốc gia, trong đó 67% người dân được hỏi cho rằng UT không điều trị được, nên việc phát hiện sớm hay muộn cũng không có hiệu quả gì; 35,8% người được hỏi cho rằng bệnh UT càng mổ càng mau chết.

Tuy bệnh UT xuất hiện từ rất lâu, nhưng sự thiếu hiểu biết về bệnh UT không chỉ tập trung ở người dân mà còn ở một bộ phận nhân viên y tế. Thạc sĩ-bác sĩ Võ Văn Kha cũng nhìn nhận: “Nguyên nhân bệnh UT phát hiện muộn do bệnh nhân chưa chú ý đến sức khỏe, một số bệnh nhân biết bệnh nhưng không đi điều trị và một số cán bộ y tế, đặc biệt ở tuyến cơ sở chưa phát hiện được bệnh”. Một số bệnh nhân có thói quen khi bệnh thường đi khám bác sĩ tư. Tuy nhiên, theo khuyến cáo của bác sĩ Kha khi thấy các dấu hiệu bất thường như u ở vú hay trên cơ thể; hạch to lên không bình thường; chảy máu, dịch bất thường ở âm đạo ngoài kỳ kinh; ù tai, nhìn lệch; gầy sút, thiếu máu không giải thích được; vết loét lâu lành; ho dai dẳng, tức ngực điều trị không đỡ; chậm tiêu, khó nuốt; thay đổi thói quen bài tiết phân, nước tiểu... thì nên đi đến bệnh viện để được bác sĩ tư vấn và kiểm tra sức khỏe. Giữa tháng 9-2010, vào Khoa Xạ trị Bệnh viện Ung bướu TP Cần Thơ, chúng tôi gặp bệnh nhân U., ở phường An Hòa, quận Ninh Kiều đã ngoài 70 tuổi. Bà kể chuyện giọng buồn buồn pha lẫn hài hước, tuy đã mãn kinh hơn 20 năm nhưng gần đây tự nhiên có kinh nguyệt lại, bà liền đến phòng mạch một bác sĩ tư về sản khoa để khám. Bác sĩ này cho thuốc đặt và chọc “bà già dậy thì”. Sau khi đặt thuốc, thỉnh thoảng bà lại có kinh nguyệt. Vài tháng sau, nhân chuyến đi TP Hồ Chí Minh, bà U. đến khám tại một bệnh viện sản khoa lớn ở TP Hồ Chí Minh thì được thông báo đã bị UT cổ tử cung (CTC) giai đoạn II.

* Phát hiện sớm, cơ hội nhiều

Nhận thức của một bộ phân nhân viên y tế và người dân chưa đầy đủ về căn bệnh UT, nguyên nhân cũng do đầu tư từ ngân sách nhà nước và xã hội chưa tương xứng. Đến thời điểm này chưa có chính sách sàng lọc đại trà những bệnh UT phổ biến, dễ phát hiện trên phạm vi toàn quốc. Trong chiến dịch tăng cường tuyên truyền vận động, lồng ghép dịch vụ sức khỏe sinh sản-kế hoạch hóa gia đình hàng năm, chỉ một số địa phương trích kinh phí để triển khai làm pap’s (phết tế bào âm đạo) nhằm phát hiện sớm UT CTC cho phụ nữ.

Dự án “Tăng cường dự phòng thứ cấp UT CTC ở Việt Nam” vừa được triển khai tại quận Ô Môn, TP Cần Thơ từ cuối năm 2009. Tại các trạm y tế quận Ô Môn, các hộ sinh trung học được tập huấn kỹ thuật VIA. Bác sĩ Nguyễn Thị Mỹ Hoa, Trưởng phòng Tổ chức-Hành chánh Trung tâm Y tế dự phòng quận Ô Môn cho biết: “Dùng kỹ thuật VIA chỉ sau 1 phút quan sát bằng mắt thường là có kết quả. Sau khi tầm soát, nếu phát hiện bất thường, trạm y tế sẽ chuyển các chị đến tuyến trên để tiếp tục theo dõi, điều trị”. VIA được coi là một kỹ thuật thích hợp để sàng lọc ban đầu UT CTC tại cộng đồng, vì so sánh với pap’s (phết tế bào âm đạo) thì kỹ thuật này đơn giản, ít tốn kém và có kết quả ngay. Tại khoa Chăm sóc sức khỏe sinh sản, Trung tâm Y tế dự phòng quận Ô Môn, chỉ trong ngày 23-9 đã tiến hành làm áp lạnh cho 3 bệnh nhân. Chị H., 27 tuổi, giáo viên, bị huyết trắng, kèm theo đau bụng, chị H. đến khám, các bác sĩ thông báo đã phát hiện tế bào bất thường ở CTC, kết luận chị bị tiền UT CTC. Nghe xong, chị H. khóc ngất. Nhưng khi được bác sĩ tư vấn và giải thích chỉ cần bác sĩ làm áp lạnh là hết bệnh, chị H. đã bình tĩnh lại. Sau khi thực hiện xong áp lạnh, chị H. nói: “Không đau gì hết chị ơi! Chỉ hơi lành lạnh một chút. Em mừng là phát hiện bệnh sớm. Điều trị triệt để mà không tốn kém bao nhiêu, chỉ 200.000 đồng”.

Tuy nhiên, trong cả nước mới có 3 tỉnh, thành triển khai thí điểm dự án này là Huế, Thanh Hóa và Cần Thơ. Riêng UT vú, ở TP Cần Thơ, dự án tầm soát và phát hiện bệnh này cũng chỉ có một, hai quận, huyện triển khai. Theo PGS.TS Huỳnh Quyết Thắng, Giám đốc Bệnh viện Ung bướu TP Cần Thơ: “Đối với bệnh UT, yếu tố phòng quan trọng hơn là chống. Tuy nhiên, hiện nay các yếu tố nguy cơ và phát hiện sớm bệnh chưa được tuyên truyền mạnh mẽ trong cộng đồng. Công tác phòng chống bệnh UT thời gian qua chưa được quan tâm đúng mức. Một số bệnh nhân có kết quả tầm soát bị UT thì cũng không có khả năng điều trị. Tầm soát UT vú và CTC chỉ mới tiến hành ở một số nơi, chưa mang tính đại trà”.

Hiện nay, tại TP Cần Thơ, ngoài khó khăn về cơ sở vật chất, trang thiết bị, Bệnh viện Ung Bướu TP Cần Thơ chưa điều trị UT đầu, mặt cổ, UT nhi, Tai Mũi Họng và thần kinh vì chưa có bác sĩ chuyên khoa về lĩnh vực này. Tại Hội thảo quốc gia phòng chống UT vừa diễn ra vào ngày 7-10, công tác phòng chống UT trong cả nước mới đáp ứng 25% nhu cầu thực tế, bệnh viện quá tải, thiếu cán bộ y tế và trang thiết bị phục vụ cho công tác điều trị bệnh. Vì vậy, người dân phải trang bị các kiến thức phòng chống UT cho chính mình. n

Kỳ cuối: Không thể buông xuôi