TRÍ VĂN (Tổng hợp)

Ðồng USD là phương tiện trao đổi trong thương mại quốc tế và là đồng tiền dự trữ ngoại hối của hầu hết các nước trong nhiều thập niên qua. Một quốc gia không có đồng USD không thể làm được bất cứ điều gì trong trật tự kinh tế toàn cầu như hiện nay. Song, những vụ việc gần đây đang tạo ra những vết nứt trong sự thống trị của đồng USD cũng như đặt ra nghi vấn về tính bền vững của đồng tiền này.

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình (phải) và Tổng thống Brazil Luiz Inácio Lula da Silva tại cuộc gặp ở Bắc Kinh hôm 14-4. Ảnh: Reuters

Brazil và Trung Quốc hôm 29-3 đã đạt được thỏa thuận thay thế đồng USD bằng đồng tiền riêng của 2 nước này, gồm đồng nhân dân tệ (NDT) và đồng real, trong giao dịch thương mại song phương dù quốc gia lớn nhất Nam Mỹ hiện là “bạn” của Mỹ và đang ở “sân sau” của Washington. Ðây được coi là thành tựu lớn nhất trong chiến dịch của Bắc Kinh nhằm thúc đẩy việc sử dụng đồng NDT trong việc thanh toán các giao dịch hàng hóa xuyên biên giới và lật đổ thế thống trị của đồng USD thông qua việc quốc tế hóa đồng NDT.

Tổng thống Brazil Luiz Inácio Lula da Silva còn kêu gọi các nước đang phát triển, đặc biệt là các quốc gia thuộc nhóm BRICS (Brazil, Nga, Ấn Ðộ, Trung Quốc và Nam Phi) nỗ lực hướng tới việc thay thế đồng USD bằng đồng tiền của chính họ trong thương mại quốc tế, đồng thời lên tiếng ủng hộ những nỗ lực của Bắc Kinh nhằm chấm dứt sự thống trị của đồng bạc xanh trong thương mại toàn cầu.

Nỗ lực phi USD hóa

Xu hướng quốc tế hướng tới phi USD hóa được kích hoạt bởi chính các biện pháp trừng phạt do Mỹ dẫn đầu nhằm vào Nga sau vụ sáp nhập bán đảo Crimea vào năm 2014 và trở nên rõ nét hơn sau khi Mát-xcơ-va phát động “chiến dịch quân sự đặc biệt” tại Ukraine hồi tháng 2 năm ngoái. Theo đó, các lệnh trừng phạt của Mỹ đã loại Nga ra khỏi hệ thống giao dịch bằng đồng USD.

Tuy nhiên, việc Mỹ “vũ khí hóa” đồng USD đã khiến nhiều nước giảm sự phụ thuộc của họ vào đồng tiền này cũng như giảm tỷ trọng của đồng USD trong giao dịch thương mại và dự trữ ngoại hối. Theo tờ Hankyoreh (Hàn Quốc), kể từ năm 2018, Nga đã rút toàn bộ khoảng 150 tỉ USD trong trái phiếu kho bạc Mỹ mà nước này nắm giữ hồi năm 2012. Trong khi đó, Trung Quốc đã giảm số trái phiếu kho bạc Mỹ từ mức 1,3 ngàn tỉ USD hồi năm 2013 xuống còn 1,1 ngàn tỉ USD vào tháng 1-2022, chỉ ít lâu trước khi chiến sự nổ ra tại ở Ukraine. Về phần mình, Saudi Arabia cũng cắt giảm lượng trái phiếu kho bạc Mỹ từ mức 185 tỉ USD vào tháng 2-2020 xuống còn 119 tỉ USD vào tháng 1-2022. Sau đó, tờ Nhật báo Phố Wall hồi tháng 3 năm ngoái cho biết Saudi Arabia đã tích cực thảo luận với Trung Quốc để bán dầu cho nước này bằng đồng NDT, thay vì USD như thông thường.

Ngân hàng Xuất nhập khẩu Trung Quốc hôm 14-3 thông báo đã hoàn tất việc chuẩn bị cho các ngân hàng nhà nước Saudi Arabia vay đồng NDT, qua đó mở đường cho việc sử dụng đồng NDT trong thương mại song phương. Giới phân tích cho rằng động thái của Saudi Arabia nhằm hướng tới phi USD hóa được xem là một “đòn giáng” đối với tham vọng mở rộng sự thống trị của đồng USD của Mỹ.

Nỗ lực của Saudi Arabia diễn ra đồng thời với chiến dịch phi USD hóa của Trung Quốc và Nga. Tại hội nghị thượng đỉnh trực tuyến hồi tháng 11-2021, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Nga Vladimir Putin  tuyên bố đẩy nhanh nỗ lực xây dựng một mạng lưới tài chính độc lập không bị nước thứ ba, cụ thể là Mỹ, ảnh hưởng, qua đó cho thấy rõ ý định rút khỏi các giao dịch bằng đồng USD của Bắc Kinh và Mát-xcơ-va.

Trung Quốc hưởng lợi lớn

Và khi Mỹ áp các biện pháp trừng phạt nhằm đẩy Nga ra khỏi mạng lưới tài chính quốc tế vì phát động cuộc chiến tại Ukraine, Trung Quốc và Nga đã chuyển sang ký kết các thỏa thuận sử dụng đồng NDT - rúp trong thương mại song phương. Ước tính cho thấy, các giao dịch bằng đồng NDT - rúp tăng hơn 90 lần trong vòng 2 năm qua, từ con số chỉ 2,2 tỉ NDT vào tháng 1-2021 lên mức 201 tỉ NDT vào tháng 1 năm nay. Trước đó, Bộ Tài chính Nga hồi cuối năm ngoái tuyên bố, tỷ lệ tối đa mà Quỹ Tài sản Quốc gia Nga (NWF) có thể duy trì bằng đồng NDT sẽ tăng gấp đôi lên 60%, trong khi tỷ lệ vàng được phép trong NWF cũng sẽ tăng gấp đôi, lên 40%, còn phần của đồng USD, bảng Anh và yen Nhật giảm xuống 0%. Tính tới ngày 1-12-2022, NWF có 186,5 tỉ USD.

Theo báo Financial Times, tỷ trọng tài chính thương mại của NDT trong hệ thống thanh toán quốc tế SWIFT đã tăng hơn gấp đôi kể từ khi Nga bắt đầu cuộc chiến với Ukraine, từ mức dưới 2% hồi tháng 2-2022 lên mức 4,5% vào tháng 2-2023. Nếu tính luôn các giao dịch khác ngoài khuôn khổ SWIFT, tỷ trọng tài chính toàn cầu của NDT chiếm 6%, so với mức hơn 84% của USD. 

Theo giới phân tích, việc phi USD hóa nền kinh tế thế giới có ý nghĩa quan trọng đối với Trung Quốc và nhiều nước khác. Là nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, Trung Quốc đã và đang thúc đẩy một hệ thống tiền tệ đa cực hơn nhằm giảm sự phụ thuộc vào đồng USD. Nếu nhiều quốc gia bắt đầu áp dụng các loại tiền tệ thay thế cho các giao dịch thương mại và đầu tư, điều đó có thể mang lại lợi ích cho Trung Quốc, bởi điều này có thể dẫn đến việc quốc tế hóa đồng NDT và giúp Bắc Kinh có ảnh hưởng lớn hơn trong hệ thống tài chính toàn cầu.

Tuy nhiên, xu hướng phi USD hóa có thể tạo ra nhiều thách thức cho các nước khác, đặc biệt là những quốc gia có đồng tiền yếu hơn. Nếu đồng USD mất ưu thế trong giao dịch thương mại và tài chính quốc tế thì điều đó có thể dẫn đến sự biến động lớn hơn trên thị trường tiền tệ và khiến một số quốc gia gặp khó trong việc thực hiện các giao dịch quốc tế, đồng thời dẫn đến sự cạnh tranh lớn hơn giữa các loại tiền tệ thay thế, vốn có thể là nguyên nhân gây bất ổn trong hệ thống tài chính toàn cầu.

Chính sự thống trị của đồng USD trong thương mại và tài chính quốc tế đã mang lại cho Mỹ sức mạnh kinh tế đáng kể và cho phép nước này gây ảnh hưởng đối với các nước khác thông qua các biện pháp trừng phạt và các công cụ kinh tế khác. Song, nếu xu hướng phi USD tiếp tục thì nó có thể làm suy yếu sức mạnh của Mỹ và khiến Washington gặp khó trong việc đạt được các mục tiêu chính sách đối ngoại. Dẫu vậy, nhiều chuyên gia cho rằng tác động đối với nền kinh tế xứ cờ hoa có thể chỉ ở mức hạn chế, bởi Mỹ có nhiều thế mạnh khác, chẳng hạn như đổi mới công nghệ và thị trường tiêu dùng rộng lớn.