Công tác cải cách tư pháp trong giai đoạn hiện nay luôn đặt ra yêu cầu cao về việc hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người, quyền công dân và bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật. Việc ban hành Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam và cấm đi khỏi nơi cư trú (Luật số 128/2025/QH15) là bước tiến quan trọng, tháo gỡ nhiều vướng mắc trong thực tiễn, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, cải tạo và thi hành các biện pháp ngăn chặn.

Công an TP Cần Thơ làm căn cước công dân cho người đang bị tạm giam, tạm giữ, bảo đảm quyền công dân theo quy định pháp luật. Ảnh: Công an TP Cần Thơ

Bảo đảm quyền con người trong chế độ giam giữ

Một trong những điểm nổi bật của Luật số 128/2025/QH15 là quy định chi tiết, minh bạch về quyền thăm gặp thân nhân và tiếp xúc pháp lý đối với người bị tạm giữ, tạm giam. Việc thể chế hóa rõ ràng các quyền này không chỉ đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp mà còn tạo điều kiện để cơ sở giam giữ quản lý chặt chẽ, đúng pháp luật.

Theo quy định tại Điều 22 của Luật, người bị tạm giữ được gặp thân nhân 1 lần trong thời hạn tạm giữ và 1 lần trong mỗi lần gia hạn. Đối với người bị tạm giam, thời gian thăm gặp thân nhân được ấn định 1 lần trong mỗi tháng. Trường hợp có nhu cầu tăng số lần gặp hoặc người đến thăm gặp không phải là thân nhân thì phải được sự đồng ý của cơ quan đang thụ lý vụ án. Mỗi lần thăm gặp kéo dài không quá 1 giờ và phải chịu sự giám sát, theo dõi trực tiếp từ lực lượng làm nhiệm vụ tại cơ sở giam giữ.

Thể hiện tinh thần nhân đạo sâu sắc đối với người chưa thành niên, Điều 34 quy định người bị giam giữ là người dưới 18 tuổi được tăng gấp đôi số lần thăm gặp người thân thích, người bào chữa, tiếp xúc lãnh sự hoặc tiếp xúc với tổ chức nhân đạo so với người từ đủ 18 tuổi trở lên. Bên cạnh đó, nhằm bảo đảm quyền bào chữa và tính khách quan trong quá trình tố tụng, người bào chữa được tạo điều kiện gặp người bị tạm giữ, tạm giam tại buồng làm việc của cơ sở giam giữ hoặc cơ sở khám chữa bệnh sau khi xuất trình đủ giấy tờ tùy thân và giấy tờ chứng minh việc bào chữa theo quy định.

Để bảo đảm an toàn cho hoạt động tố tụng và an ninh cơ sở giam giữ, khoản 4, Điều 22 quy định cụ thể các trường hợp không giải quyết thăm gặp. Việc từ chối thăm gặp được áp dụng khi thân nhân không xuất trình đủ giấy tờ; có văn bản đề nghị của cơ quan thụ lý vụ án do ảnh hưởng nghiêm trọng đến quá trình giải quyết; trong tình huống khẩn cấp để bảo vệ an toàn cơ sở giam giữ hoặc truy bắt người bỏ trốn; khi xảy ra dịch bệnh; khi người bị giam giữ mắc bệnh truyền nhiễm nhóm A, đang tham gia hoạt động tố tụng hoặc chính họ từ chối gặp; người đến thăm vi phạm nội quy từ 2 lần trở lên; hoặc người bị giam giữ đang chịu hình thức kỷ luật.

Siết chặt kỷ cương, xử lý nghiêm vi phạm

Bên cạnh các chính sách bảo đảm quyền lợi hợp pháp, Luật số 128/2025/QH15 ban hành hệ thống quy định xử lý kỷ luật nghiêm khắc, rõ ràng đối với các trường hợp vi phạm nội quy.

Căn cứ Điều 23 của Luật, người bị tạm giữ, tạm giam có hành vi vi phạm nội quy hoặc chế độ quản lý sẽ bị xử lý kỷ luật bằng hình thức cảnh cáo hoặc cách ly ở buồng kỷ luật. Thời hạn cách ly buồng kỷ luật đối với người bị tạm giữ là 1-2 ngày (có thể gia hạn đến 2 ngày); đối với người bị tạm giam là 3-7 ngày (có thể gia hạn đến 10 ngày). Biện pháp cách ly được áp dụng đối với người vi phạm từ 2 lần trở lên hoặc có hành vi chống phá, trốn khỏi nơi giam, phá hủy tài sản.

Trong thời gian bị cách ly tại buồng kỷ luật, nếu đối tượng tiếp tục có hành vi chống phá quyết liệt, tự sát, tự gây thương tích hoặc xâm phạm tính mạng, sức khỏe của người khác thì sẽ bị cùm 1 chân theo quyết định của thủ trưởng cơ sở giam giữ. Tuy nhiên, để bảo đảm nguyên tắc nhân đạo, luật nghiêm cấm áp dụng biện pháp cùm chân đối với người dưới 18 tuổi, phụ nữ, người khuyết tật nặng trở lên và người từ đủ 70 tuổi trở lên. Đồng thời, người đang chấp hành kỷ luật cách ly sẽ bị hạn chế việc thăm gặp, gửi nhận thư, sách, báo, tài liệu và quà biếu.

Ngoài ra, đối với biện pháp ngăn chặn cấm đi khỏi nơi cư trú, Luật quy định rõ trong thời hạn 3 ngày kể từ ngày nhận lệnh, người bị áp dụng biện pháp phải trình diện trưởng Công an cấp xã hoặc đơn vị quân đội quản lý để làm giấy cam đoan. Khi có lý do chính đáng cần đi khỏi nơi cư trú, phải có đơn xin phép và được sự đồng ý bằng văn bản của người ra lệnh, mỗi lần vắng mặt không quá 30 ngày.

Trường hợp vi phạm nghĩa vụ cam đoan, Điều 44 quy định quy trình xử lý chặt chẽ, nếu tiếp tục thực hiện hành vi phạm tội nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, cơ quan quản lý sẽ lập biên bản và đề nghị thay đổi biện pháp ngăn chặn; đối với hành vi thuộc diện giáo dục tại địa phương, vi phạm lần đầu sẽ bị lập biên bản kiểm điểm, tái phạm sẽ bị đề nghị thay đổi biện pháp ngăn chặn; đối với các vi phạm nghĩa vụ khác, vi phạm lần đầu bị lập biên bản nhắc nhở, lần thứ hai bị kiểm điểm và thông báo cho người ra lệnh, vi phạm đến lần thứ ba sẽ bị đề nghị thay đổi biện pháp ngăn chặn ngay lập tức.

Việc thực thi hiệu quả Luật số 128/2025/QH15 không chỉ nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước trong lĩnh vực thi hành án và áp dụng biện pháp ngăn chặn, mà còn thể hiện quyết tâm của các cơ quan tư pháp trong việc nâng cao chất lượng hoạt động tố tụng, bảo đảm quyền con người, đáp ứng tốt yêu cầu cải cách tư pháp trong tình hình mới.

PHI YẾN