Trong bối cảnh căng thẳng quân sự giữa Mỹ và Iran vẫn tiếp diễn liên quan eo biển Hormuz, Tehran đã bác bỏ đề xuất của Oman về việc quản lý chung tuyến hàng hải quan trọng này. Các chuyên gia nhận định Iran đang yêu cầu quyền kiểm soát lớn hơn đối với eo biển, báo hiệu các cuộc đàm phán phía trước sẽ rất cam go.

Hải quân Iran tập trận gần eo biển Hormuz. Ảnh: Anadolu Agency

Nỗ lực ngoại giao của Oman

Ngày 28-7, Oman đã trao cho Iran đề xuất về việc thiết lập một cơ chế đồng quản lý hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz, trong đó có các khoản phí tự nguyện. Kế hoạch này nhận được sự ủng hộ của các quốc gia vùng Vịnh và xây dựng dựa trên mô hình hợp tác quản lý đang áp dụng tại eo biển Malacca.

Điểm khác biệt lớn giữa hai cơ chế này là vấn đề “tự nguyện”. Theo mô hình Malacca do Indonesia, Malaysia và Singapore quản lý kể từ năm 2007, các khoản tiền không phải là phí quá cảnh mà là những khoản đóng góp tự nguyện vào một quỹ chung nhằm duy trì an toàn hàng hải.

Paul Musgrave, Giáo sư tại Đại học Georgetown (Mỹ), đã chỉ ra quy mô khoảng cách mà đề xuất của Oman đang cố gắng thu hẹp. Theo ông, mô hình Malacca chỉ huy động khoảng 70 triệu USD/năm từ các khoản đóng góp tự nguyện, trong khi Iran muốn thu về xấp xỉ 1 triệu USD “phí dịch vụ” bắt buộc đối với mỗi tàu. Với lưu lượng tàu qua eo biển trước khi xung đột bùng phát vào khoảng 130 chiếc mỗi ngày, cơ chế thu phí của Iran có thể đạt doanh thu hàng năm vượt 40 tỉ USD.

Đề xuất mới nhất của Oman được xem là nỗ lực ngoại giao nhằm trao cho Iran một thắng lợi: Iran giữ vai trò chính thức trong việc quản lý eo biển Hormuz cùng một nguồn thu từ các khoản đóng góp tự nguyện, mà không phải nhượng bộ quyền kiểm soát độc quyền - điều sẽ giúp Tehran có “đòn bẩy” lâu dài đối với thị trường năng lượng toàn cầu.

Iran đưa ra đề xuất khác

Sau đó cùng ngày, Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi đã công khai bác bỏ đề xuất của Oman. Ông cho rằng phương án phân chia hành lang hàng hải theo tỷ lệ 50-50 không giải quyết được những lo ngại an ninh của Tehran. Theo phương án này, luồng tàu đi vào sẽ nằm ở phía một quốc gia, còn luồng tàu đi ra nằm ở phía quốc gia kia.

Việc bác bỏ đề xuất mới nhất cho thấy yêu cầu cốt lõi của Iran - giành quyền kiểm soát luồng hàng hải vào và ra tại eo biển rộng khoảng 34km - đã trở nên cứng rắn hơn kể từ khi Tehran và Mỹ ký Bản ghi nhớ Islamabad ngày 17-6. Thỏa thuận này mở đường cho vòng đàm phán 60 ngày nhằm hướng tới giải quyết vấn đề tranh chấp đã khiến khoảng 70% lưu lượng vận tải qua eo biển Hormuz bị gián đoạn.

Để thay thế, Tehran đề xuất thiết lập cơ chế gồm một luồng hàng hải hoàn toàn nằm trong vùng lãnh hải Iran, trong khi luồng còn lại cũng sẽ chạy một phần qua vùng biển của nước này. Cách bố trí như thế sẽ giúp Tehran nắm quyền giám sát thực tế đối với cả hai chiều lưu thông của tàu thuyền cùng lúc.

HẠNH NGUYÊN (Theo TechTimes, Politico)