Một năm sau khi chính quyền Tổng thống Donald Trump giải thể Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ (USAID), nhiều phòng khám HIV/AIDS ở Nam Phi phải đóng cửa, các chương trình y tế ở Afghanistan ngừng hoạt động, trong khi các chương trình giải quyết tình trạng suy dinh dưỡng và các bệnh có thể phòng ngừa trên toàn thế giới cũng kết thúc. Đáng lo ngại, Anh, Đức, Canada và các quốc gia phát triển khác cũng bắt đầu cắt giảm viện trợ, làm trầm trọng thêm những hệ lụy về sau.

Viện trợ toàn cầu giúp giảm 39% tỷ lệ tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi. Trong ảnh: Một nhân viên y tế ghi lại thông tin của đứa trẻ sau khi xét nghiệm sốt rét ở Malawi. Ảnh: Reuters

Nghiên cứu do Viện Sức khỏe Toàn cầu Barcelona (ISGlobal) thực hiện, với sự tài trợ của Chính phủ Tây Ban Nha, Quỹ Rockefeller (Mỹ), dự báo việc cắt giảm viện trợ toàn cầu có thể khiến ít nhất 9,4 triệu người tử vong vào năm 2030, gồm khoảng 2,5 triệu trẻ em dưới 5 tuổi. 

Để nhấn mạnh tác động, nghiên cứu nêu bật một số thành tựu mà viện trợ phát triển nước ngoài mang lại trong 2 thập kỷ qua. Theo đó, giai đoạn 2002-2021, viện trợ toàn cầu đã giúp giảm 39% tỷ lệ tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi; góp phần làm giảm đáng kể tử lệ tử vong do một số bệnh truyền nhiễm, gồm giảm 70% đối với HIV/AIDS và 56% đối với bệnh sốt rét; trong khi tỷ lệ tử vong do thiếu dinh dưỡng giảm 56%.

“Phân tích của chúng tôi cho thấy viện trợ phát triển là một trong những biện pháp can thiệp y tế toàn cầu hiệu quả nhất. Trong 2 thập kỷ qua, nó đã cứu sống nhiều người và củng cố các hệ thống chăm sóc sức khỏe yếu kém. Việc rút lại sự hỗ trợ này không chỉ đảo ngược những tiến bộ khó khăn lắm mới đạt được, mà còn dẫn tới hàng triệu ca tử vong vốn có thể phòng ngừa được trong những năm tới” - Giáo sư Davide Rasella tại ISGlobal và Viện Sức khỏe Cộng đồng Brazil cho biết.

Lee Crawfurd, nghiên cứu viên cấp cao tại Trung tâm Phát triển Toàn cầu (CGD), nói với CNN rằng dù các mô hình dự báo số người chết vì thiếu viện trợ có thể khác nhau nhưng “kết luận tổng thể có lẽ đúng, sẽ có rất nhiều người chết”. Phân tích riêng của CGD cho thấy việc cắt giảm ngân sách của USAID trong năm 2025 đã khiến từ 500.000-1 triệu người mất mạng và con số này có thể là từ 670.000-1,6 triệu người/năm trong những năm tới. “Tiền viện trợ bị cắt giảm trong năm qua là rất lớn. Chưa kể, nhiều khoản cắt giảm đã được các nước châu Âu lên kế hoạch cho năm nay và năm tới, do đó sẽ còn nhiều tin xấu hơn nữa” - ông Crawfurd lo ngại. 

Mỹ thay đổi quan điểm và cách thức viện trợ

Nghiên cứu trên được công bố khoảng 1 năm sau khi chính quyền Tổng thống Trump giải thể USAID và chấm dứt tài trợ một loạt chương trình viện trợ trên khắp thế giới, bào gồm chương trình cứu sinh như cung cấp thực phẩm, nước sạch, điều trị cho trẻ sơ sinh và trẻ em nhiễm HIV/AIDS... Theo Liên Hiệp Quốc, Mỹ đã tài trợ khoảng 47% chương trình nhân đạo toàn cầu trong năm 2024, là nước viện trợ nhân đạo lớn nhất thế giới. 

Khi được hỏi về nghiên cứu nói trên, một quan chức cấp cao tại Bộ Ngoại giao Mỹ cho rằng hệ thống viện trợ toàn cầu đã cũ kỹ và kém hiệu quả. “Thay vì giúp các quốc gia nhận viện trợ tự lực cánh sinh, hệ thống viện trợ cũ tạo ra nền văn hóa phụ thuộc toàn cầu, càng trầm trọng hơn vì sự kém hiệu quả và lãng phí. Điều này khiến các nhà viện trợ ở khắp thế giới, không chỉ riêng Mỹ, phải xem xét lại chính sách của họ đối với viện trợ nước ngoài” - người này nói thêm.

Ngoại trưởng Marco Rubio đã mô tả cách tiếp cận mới của Mỹ là “ưu tiên thương mại hơn viện trợ, cơ hội hơn sự phụ thuộc và đầu tư hơn trợ giúp”. 

Như một phần trong Chiến lược Y tế Toàn cầu “Nước Mỹ trên hết” dưới thời chính quyền Trump, các nước như Kenya, Rwanda và Nigeria đã ký các thỏa thuận song phương về chính sách y tế với Mỹ, bao gồm chuyển viện trợ thông qua chính phủ thay vì các đối tác và tổ chức viện trợ quốc tế. Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo chiến lược mới này tiềm ẩn rủi ro tham nhũng và bỏ sót những người dễ bị tổn thương nhất. Họ cũng chỉ trích phạm vi hạn hẹp của chiến lược, bởi nó chủ yếu tập trung vào HIV/AIDS, sốt rét, bệnh lao và các bệnh truyền nhiễm, trong khi thiếu quan tâm đến các lĩnh vực quan trọng khác như sức khỏe bà mẹ và trẻ em, dinh dưỡng.

TRÍ VĂN (Tổng hợp