Kinh tế tuần hoàn đang là động lực thúc đẩy ngành tôm ĐBSCL bứt phá năng lực cạnh tranh và chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình xanh. Giải pháp này vừa giúp bảo vệ môi trường, vừa khai thác hiệu quả nguồn phụ phẩm khổng lồ để nâng cao chuỗi giá trị.

Sản phẩm làm từ phụ phẩm tôm được Công ty Cổ phần Việt Nam Food giới thiệu tại "Diễn đàn đối tác công tư (PPP) thúc đẩy kinh tế tuần hoàn ngành tôm khu vực ĐBSCL” tại TP Cần Thơ.

Yêu cầu chuyển đổi xanh

Năm qua, xuất khẩu tôm Việt Nam đạt kỷ lục với 4,6 tỉ USD, chiếm 35-45% kim ngạch xuất khẩu thủy sản, đóng góp lớn cho sinh kế ĐBSCL. Tuy nhiên, ngành đối mặt nhiều thách thức: chi phí tăng, dịch bệnh phức tạp và áp lực tiêu dùng xanh toàn cầu với các tiêu chuẩn khắt khe về truy xuất nguồn gốc, giảm dấu chân carbon. Trong bối cảnh này, kinh tế tuần hoàn là chiến lược then chốt giúp ngành tôm bứt phá. Mô hình tối ưu hóa tài nguyên bằng cách tái sử dụng nước, phụ phẩm, tiết kiệm năng lượng, đồng thời đẩy mạnh công nghệ số và minh bạch dữ liệu toàn chuỗi.

Ông Ngô Thế Anh, Trưởng phòng Nuôi trồng thủy sản, Cục Thủy sản và Kiểm ngư thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho rằng: “Kinh tế tuần hoàn trong ngành tôm là phương thức tổ chức sản xuất và chuỗi giá trị nhằm sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát sinh chất thải, tăng tái sử dụng, tái chế và thu hồi giá trị”.

Theo các chuyên gia, kinh tế tuần hoàn ngành tôm không phải một công nghệ riêng lẻ mà là tổ chức lại sản xuất theo hướng hiệu quả, tuần hoàn và bền vững. 

Thực tế cho thấy, tại ĐBSCL đã xuất hiện nhiều mô hình, giải pháp hiệu quả về kinh tế tuần hoàn trong ngành tôm. Đơn cử như mô hình tôm - lúa, tôm - rừng và mô hình sinh thái, với tổng diện tích hơn 650.000ha. Các mô hình này giúp tận dụng nguồn thức ăn tự nhiên, giảm chi phí, giảm phát thải, bảo vệ rừng và đa dạng sinh học, thích ứng biến đổi khí hậu. Cùng với đó là các mô hình tuần hoàn dựa vào công nghệ và quản trị, tuần hoàn trong chế biến và khai thác phụ phẩm, tuần hoàn trong vật tư, năng lượng và dịch vụ hỗ trợ. Trong đó, nhiều mô hình giúp tạo ra giá trị từ phụ phẩm chiếm 10-15% tổng giá trị chuỗi tôm. Việc thực hiện số hóa, ứng dụng cảm biến, cho ăn tự động, tái sử dụng nước, kiểm soát bùn đáy ao… đã giúp nhiều mô hình nuôi tôm công nghệ cao giảm 30-70% lượng nước thải.

Đồng bộ các giải pháp 

Dù có nhiều mô hình hiệu quả, lộ trình tuần hoàn xanh của ngành tôm ĐBSCL vẫn vấp phải các nút thắt lớn: hành lang pháp lý chưa đồng bộ, hạ tầng kỹ thuật yếu, lỗ hổng dữ liệu, thiếu vốn xanh và quy mô sản xuất nhỏ lẻ. Để tháo gỡ điểm nghẽn và nhân rộng mô hình, các cơ quan chức năng cùng các bên liên quan cần hoàn thiện chính sách, đầu tư hạ tầng, xây dựng cơ sở dữ liệu và tăng cường liên kết chuỗi. Việc thúc đẩy hợp tác công tư (PPP) sẽ giúp tối ưu hóa nguồn lực. Trọng tâm xây dựng trục liên kết “Nhà nước kiến tạo, doanh nghiệp tiên phong, người nuôi chủ động”, kết hợp đòn bẩy tài chính xanh và hỗ trợ quốc tế nhằm phát triển chuỗi giá trị tôm bền vững.

Ông Vũ Đức Đam Quang, Phó Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho rằng: “Chuyển đổi sang kinh tế tuần hoàn là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp, người sản xuất, các tổ chức tài chính và các đối tác phát triển. Đây vừa là yêu cầu để thích ứng với những thay đổi của môi trường và thị trường, vừa là cơ hội để nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của sản phẩm”.

Bà Trần Đào Ngọc, Giám đốc kinh doanh Công ty Cổ phần Việt Nam Food (VNF), kiến nghị: “Nhà nước cần có cơ chế, chính sách hỗ trợ cho doanh nghiệp và các hộ nuôi tham gia các mô hình kinh tế tuần hoàn, kinh tế xanh và bao trùm. Đặc biệt, trong đầu tư, ứng dụng khoa học, công nghệ để bảo vệ môi trường, khai thác phụ phẩm và phát triển các sản phẩm tạo giá trị gia tăng cao, cũng như hỗ trợ kết nối thị trường”.

Ngành tôm Việt Nam, đặc biệt là khu vực ĐBSCL có nhiều đơn vị, doanh nghiệp, hộ nuôi đang sản xuất theo mô hình kinh tế tuần hoàn nhưng còn manh mún, thiếu đồng bộ về công nghệ và quy mô. Theo bà Lê Hằng, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), Nhà nước cần có chính sách thúc đẩy liên kết chuỗi và ưu đãi xứng đáng cho các doanh nghiệp đầu tư bài bản, nhằm kiến tạo hệ sinh thái tuần hoàn chuyên nghiệp, nâng cao năng lực cạnh tranh toàn cầu.

Ông Trần Đình Luân, Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, chia sẻ, phát triển kinh tế tuần hoàn trong ngành tôm không chỉ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất mà còn giảm tác động cho môi trường, sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên. Đây là quá trình cần nhiều thời gian và cần sự vào cuộc đồng bộ của các cơ quan quản lý từ Trung ương đến địa phương, cùng người dân, doanh nghiệp và các bên có liên quan. Qua đó, kịp thời hoàn thiện cơ chế, chính sách để minh bạch sản xuất, nâng cao sức cạnh tranh và chuỗi giá trị ngành tôm thông qua liên kết chuỗi, ứng dụng khoa học, công nghệ mới và tài chính xanh…

Bài, ảnh: KHÁNH TRUNG