Thiên tai tại ĐBSCL không còn mang tính chu kỳ mà đã trở thành áp lực thường trực, đe dọa sinh kế của hàng triệu cư dân và an ninh lương thực quốc gia. Để giữ vững nhịp sống cho vựa nông sản lớn nhất cả nước, đòi hỏi sự thay đổi triệt để tâm thế từ bị động chống chịu sang chủ động thích ứng, kết hợp hài hòa giữa các giải pháp kỹ thuật trước mắt cho mùa khô 2026-2027 và các trụ cột chiến lược dài hạn giai đoạn 2026-2030.

Công trình thủy lợi Cái Lớn - Cái Bé được thiết kế và vận hành theo hướng “thuận thiên có kiểm soát”. Trong ảnh: Một góc công trình Cống Cái Lớn.

Kỷ luật “bốn không” để thích ứng mùa khô 2026-2027

Dự báo của ngành chức năng khẳng định hiện tượng El Niño quay trở lại làm gia tăng nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn trong mùa khô 2026-2027, tác động trực tiếp đến vụ lúa đông xuân 2026-2027 và toàn bộ kế hoạch sản xuất năm 2027. Những bài học từ các đợt hạn mặn lịch sử 2015-2016, 2019-2020 và mùa khô 2023-2024 khi ranh mặn 4g/l từng vào sâu 55-60km trên sông Vàm Cỏ, 35-45km trên sông Cửu Long và 25-30km trên sông Cái Lớn vẫn còn vẹn nguyên tính thời sự. Nhận định chuyên môn chỉ rõ sự thiếu hụt dòng chảy ngọt đầu nguồn kết hợp nắng nóng gay gắt và bốc thoát hơi nước nhanh sẽ đẩy ranh mặn 4g/l thâm nhập sâu vào các cửa sông, kênh rạch nội đồng.

Theo Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, nguy cơ rủi ro hiện hữu đối với 45.000ha cây ăn trái giá trị cao tại Vĩnh Long (25.000ha), Đồng Tháp (14.000ha), Cần Thơ (3.000ha) và Tây Ninh (3.000ha). Cùng với đó, 30.000ha vùng ngọt hóa bán đảo Cà Mau tại các xã Khánh Hưng, Trần Văn Thời, Khánh Bình, Khánh An, Đá Bạc, Khánh Lâm và khoảng 217.000ha diện tích canh tác ven biển cũng đối mặt với nguy cơ thiếu hụt nguồn nước nghiêm trọng.

Trước áp lực khô hạn, nguyên tắc chỉ đạo sản xuất phải quán triệt phương châm dự trữ tối đa khi có nước, quản lý chặt chẽ và sử dụng tiết kiệm khi thiếu nước. Toàn vùng cần chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy chống hạn sang mô hình chủ động trữ nước, điều tiết và sử dụng hiệu quả tài nguyên nước.

Tại Công văn chỉ đạo sản xuất vụ lúa đông xuân 2026-2027 và năm 2027, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật nhấn mạnh việc bố trí sản xuất phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc né hạn mặn; đúng giống, đúng vùng, đúng mùa vụ. Đối với các vùng ven biển, cửa sông, cuối nguồn có nguy cơ mặn xâm nhập sớm, các địa phương phải tập trung bố trí gieo cấy trà lúa sớm, phấn đấu kết thúc xuống giống dứt điểm trước ngày 10-1-2027 và chỉ bố trí trà lúa muộn ở những khu vực hoàn toàn chủ động nguồn nước.

Về mặt kỹ thuật, các viện nghiên cứu và cơ quan chuyên môn đã đưa ra các khuyến cáo quy trình chuẩn mực. Với cây lúa, nông dân áp dụng kỹ thuật tưới ngập khô xen kẽ để tiết kiệm nước nhưng chỉ triển khai ở nơi chủ động cấp thoát và tuyệt đối không để thiếu nước giai đoạn làm đòng trổ bông. Với vườn cây ăn trái, nhà vườn tích trữ nước bằng ao mương có phủ bạt, che phủ gốc giữ ẩm và kiên quyết không xử lý cho cây ra hoa trái vụ khi chưa bảo đảm đủ nguồn nước cho toàn bộ chu kỳ nuôi trái.

Trong nuôi trồng thủy sản, người nuôi tại tiểu vùng Bán đảo Cà Mau tuyệt đối không lấy nước ngoài sông vào ao từ tháng 2 đến tháng 4-2027, chuyển toàn bộ diện tích sang mô hình tuần hoàn nước cũ bằng chế phẩm sinh học xử lý nội bộ. Tại tiểu vùng cửa sông Cửu Long, nơi ranh mặn 4g/l có thể lấn sâu 60-80km theo các kỳ triều cường, các đơn vị hữu quan cần theo dõi trạm quan trắc tự động theo giờ để đóng cống cách ly kịp thời. Toàn bộ hệ thống cơ sở phải thực hiện nghiêm ngặt khung kỷ luật “bốn không”: Không chủ quan; Không lấy nước khi chưa đo mặn; Không sản xuất khi chưa chắc chắn nguồn nước ngọt; Không để người dân thiếu nước sinh hoạt.

Xây dựng hạ tầng chiến lược

Nếu các giải pháp cho mùa khô 2026-2027 mang tính cấp bách bảo vệ mùa màng thì Kế hoạch phòng, chống thiên tai quốc gia giai đoạn 2026-2030 ban hành kèm theo Quyết định số 2129/QĐ-TTg ngày 6-11-2026 của Thủ tướng Chính phủ lại giữ vai trò như một bản thiết kế mang tính căn cơ, dài hạn cho tương lai đồng bằng.

Đánh giá hiện trạng giai đoạn 2021-2025 cho thấy cả nước trải qua 6.088 trận thiên tai với 21/22 loại hình cực đoan. Tình hình sạt lở bờ sông, bờ biển diễn biến phức tạp với 3.911 điểm sạt lở dài 2.664km, trong đó có 52 điểm sạt lở đặc biệt nguy hiểm dài 139km đe dọa an toàn đê biển, đê bao và cơ sở hạ tầng thiết yếu mà ĐBSCL là một trong những vùng chịu tổn thương nghiêm trọng nhất.

Quyết định số 2129/QĐ-TTg đặt trọng tâm vào việc điều tra, đánh giá thực trạng các yếu tố tác động gây sụt lún, sạt lở, ngập úng, hạn hán, xâm nhập mặn vùng ĐBSCL. Từ đó, bổ sung đồng bộ các nội dung phòng, chống thiên tai vào hệ thống quy hoạch cấp quốc gia, quy hoạch không gian biển, quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch hệ thống đô thị nông thôn và quy hoạch tỉnh của từng địa phương trong vùng. Định hướng này gắn kết chặt với Kết luận số 26-KL/TW ngày 24-4-2026 của Bộ Chính trị về phòng, chống sụt lún, sạt lở, ngập úng, hạn hán, xâm nhập mặn vùng ĐBSCL giai đoạn 2026-2035.

Về hạ tầng kỹ thuật, chiến lược 5 năm tới dịch chuyển từ phụ thuộc đơn lẻ công trình lớn sang xây dựng mạng lưới hệ thống trữ nước đa tầng phân tán, kết hợp chặt chẽ từ cấp hộ gia đình sang trang trại, hợp tác xã đến cấp vùng. Quyết định số 2129/QĐ-TTg xác định tập trung xây dựng, tu bổ, nâng cấp hệ thống đê biển, đê cửa sông, kè biển và xây dựng công trình phòng, chống sạt lở tại các khu vực bờ biển xung yếu. Mạng lưới thủy lợi được đầu tư theo hướng lưỡng dụng: xây dựng công trình kiểm soát mặn tại các cửa sông, nạo vét kênh trục, xây dựng hồ chứa nước kết hợp đa mục tiêu và hồ trữ phân tán để vừa kiểm soát triều mặn, vừa tăng dung tích trữ nước ngọt phục vụ sản xuất và đời sống dân sinh.

Ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số được xác định là đòn bẩy đột phá. Giai đoạn 2026-2030 đánh dấu bước chuyển mình quan trọng từ việc dự báo hiện tượng thiên nhiên đơn thuần sang dự báo tác động thiên tai. Kế hoạch quốc gia tập trung nâng cấp, hiện đại hóa trang thiết bị quan trắc khí tượng thủy văn, xây dựng hệ sinh thái số ứng dụng Internet vạn vật (IoT), trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) để dự báo hạn mặn, ngập lụt theo thời gian thực. Nguồn dữ liệu số này hỗ trợ cơ quan chuyên môn điều hành đóng mở cống tự động và giúp các hợp tác xã, người nông dân chủ động bấm giờ lấy nước an toàn.

Chặng đường phía trước của vùng ĐBSCL không thể tiếp tục dựa vào sự may rủi của thiên nhiên hay những biện pháp đối phó chắp vá. Nhận diện chính xác rủi ro hạn mặn mùa khô 2026-2027 và kiên quyết triển khai Kế hoạch phòng, chống thiên tai quốc gia giai đoạn 2026-2030 chính là con đường đúng đắn nhất để vùng ĐBSCL thích ứng trước thiên tai, bảo đảm sinh kế và kiến tạo không gian phát triển thịnh vượng.

Bài, ảnh: HÀ TRIỀU