ĐỨC TRUNG (Tổng hợp)

Iran và Saudi Arabia hôm 10-3 đã đạt được thỏa thuận tái thiết lập quan hệ ngoại giao và mở lại các cơ quan ngoại giao ở mỗi nước. Sự kiện này không chỉ đơn thuần giúp thúc đẩy quan hệ song phương giữa 2 nước mà còn tác động đến cục diện chính trị ở Trung Đông giữa lúc môi trường khu vực đang thay đổi từ sự cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung và ảnh hưởng sâu rộng của cuộc chiến Nga - Ukraine.

Ông Vương Nghị (giữa) cùng đại diện phái đoàn Iran (phải) và Saudi Arabia tại Bắc Kinh hôm 10-3. Ảnh: Reuters

Tuyên bố chung được phái đoàn 2 nước đưa ra sau các cuộc thảo luận tại Trung Quốc nêu rõ Iran và Saudi Arabia nhất trí nối lại các quan hệ ngoại giao, mở lại các đại sứ quán và các phái đoàn ngoại giao ở mỗi nước trong vòng 2 tháng tới. Tuyên bố cam kết tôn trọng chủ quyền và không can thiệp vào các vấn đề nội bộ của nhau. 2 nước cũng đã gửi lời cảm ơn tới Iraq và Oman vì đã nỗ lực làm trung gian tổ chức các cuộc hòa giải giữa Riyadh và Tehran trong các năm 2021 và 2022 cũng như các quan chức và Chính phủ Trung Quốc đã tổ chức và ủng hộ các cuộc đàm phán mang đến kết quả này.

Kỳ vọng vào hòa bình và ổn định

 Việc Iran và Saudi Arabia bình thường hóa quan hệ ngoại giao đã nhận được sự hoan nghênh của các tổ chức quốc tế và nhiều nước trên thế giới. Tổng Thư ký Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) Jassem Mohamed Albudaiwi bày tỏ hy vọng thỏa thuận giữa Saudi Arabia và Iran sẽ “góp phần tăng cường an ninh và hòa bình”.  Tổng Thư ký Tổ chức Hợp tác Hồi giáo (OIC) Hussain Ibrahim Taha tin tưởng thỏa thuận sẽ góp phần “củng cố các trụ cột hòa bình, an ninh và ổn định trong khu vực”, đồng thời “tạo động lực mới” cho hợp tác giữa các quốc gia thành viên OIC.

Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Ngoại giao Qatar Sheikh Mohammed bin Abdulrahman bin Jassim Al-Thani nhấn mạnh việc Saudi Arabia và Iran nối lại quan hệ ngoại giao sẽ “góp phần tăng cường an ninh và ổn định trong khu vực, đáp ứng nguyện vọng của nhân dân 2 nước vì lợi ích của toàn khu vực”.

Bộ Ngoại giao Ai Cập ra tuyên bố bày tỏ hy vọng thỏa thuận giữa Saudi Arabia và Iran sẽ giảm bớt căng thẳng khu vực, góp phần mang lại ổn định và duy trì an ninh của các nước Arab. Ngoài ra, thỏa thuận còn đáp ứng nguyện vọng của người dân trong khu vực trong việc hướng tới thịnh vượng, phát triển và ổn định.

Các Tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE), Iraq, Oman, Bahrain, Kuwait, Jordan, Algeria, Thổ Nhĩ Kỳ, Lebanon, Sudan và Pakistan cũng đã ra tuyên bố hoan nghênh thỏa thuận trên.

Quan hệ ngoại giao giữa 2 nước bị gián đoạn sau khi xảy ra vụ người biểu tình Iran tấn công trụ sở các phái đoàn ngoại giao Saudi Arabia tại Tehran vào năm 2016 liên quan tới việc Riyadh tử hình Giáo sĩ Hồi giáo dòng Shiite Nimr al-Nimr.

Thực ra, mối quan hệ giữa Iran và Saudi Arabia đã có một lịch sử thù địch lâu dài kể từ sau cuộc cách mạng Hồi giáo Iran năm 1979. Đây cũng là hệ quả của những khác biệt sâu sắc về ý thức hệ và lợi ích kinh tế giữa 2 cường quốc khu vực Trung Đông. Nếu nhìn nhận suốt chiều dài lịch sử của khu vực, quan hệ cạnh tranh Iran - Saudi Arabia không phải mới hình thành mà là vấn đề mang tính lịch sử, xuất phát từ sự khác biệt giữa 2 nước trong ý thức dân tộc, tôn giáo và lợi ích kinh tế.

Xét về mặt tôn giáo, một bên, Saudi Arabia đại diện cho một quốc gia quan trọng của thế giới Arab và luôn tự cho mình là người đứng đầu giáo phái dòng Sunni. Trong khi đó, Iran là một nhà lãnh đạo khu vực dòng Shiite. Về kinh tế, Saudi Arabia và Iran là 2 quốc gia có trữ lượng dầu mỏ dồi dào nhất tại Trung Đông, do đó cạnh tranh trong lĩnh vực xuất khẩu dầu là không thể tránh khỏi.

Thế  nên, không có gì ngạc nhiên khi Iran và Saudi Arabia đã ủng hộ các bên đối nghịch trong các cuộc xung đột và căng thẳng chính trị ở Yemen, Syria và Lebanon.  Vì vậy, thỏa thuận bình thường hóa quan hệ ngoại giao giữa Iran và Saudi Arabia được kỳ vọng sẽ mang lại cơ hội hòa bình và ổn định ở khu vực.

Trung Quốc tăng vị thế, Mỹ suy yếu?

Theo trang web Bộ Ngoại giao Trung Quốc, phát biểu bế mạc cuộc đối thoại giữa Iran và Saudi Arabia tại Bắc Kinh, Chủ nhiệm Văn phòng Ủy ban Công tác Đối ngoại Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc Vương Nghị chúc mừng Saudi Arabia và Iran đã có bước đi mang tính lịch sử, đồng thời đánh giá việc Iran và Saudi Arabia khôi phục quan hệ ngoại giao là một “thắng lợi” cho đối thoại và hòa bình vào thời điểm trên thế giới có nhiều bất ổn.  Ông Vương Nghị cũng tuyên bố Trung Quốc ủng hộ tìm kiếm giải pháp chính trị cho tất cả các xung đột và bất đồng thông qua đối thoại, để duy trì hòa bình và ổn định thế giới.

Các nhà phân tích cũng cho rằng thỏa thuận bình thường hóa quan hệ giữa Iran và Saudi Arabia giúp nâng cao vai trò trung gian hòa giải quốc tế của Trung Quốc, đồng thời mang lại cho Bắc Kinh cơ hội tiếp cận nhiều hơn nguồn cung ứng dầu mỏ từ 2 cường quốc sản xuất dầu mỏ hàng đầu thế giới. Đặc biệt, nó là chỉ dấu cho thấy ảnh hưởng của Trung Quốc đang gia tăng tại Trung Đông sau nhiều thập niên khu vực này chịu sự chi phối của Mỹ từ cuộc chiến chống khủng bố.

Aaron David Miller, nhà cựu ngoại giao từng làm cố vấn chính sách Trung Đông tại Bộ Ngoại giao Mỹ suốt 25 năm và hiện là nhà nghiên cứu cao cấp của Quỹ Carnegie vì hòa bình quốc tế, đánh giá thỏa thuận trên chứng tỏ tầm ảnh hưởng và uy tín của Mỹ tại Trung Đông bị suy yếu, đồng thời cho thấy rằng có một kiểu liên kết khu vực quốc tế mới đang diễn ra, điều này đã trao quyền và mang lại cho cả Nga và Trung Quốc ảnh hưởng và vị thế mới.

Về phần mình, người phát ngôn Hội đồng An ninh quốc gia Mỹ John Kirby cho biết Washington đã nhận được thông tin về việc Iran và Saudi Arabia khôi phục quan hệ ngoại giao, đồng thời khẳng định Washington hoan nghênh mọi nỗ lực nhằm giảm căng thẳng ở khu vực Trung Đông, giúp chấm dứt cuộc xung đột ở Yemen. Tuy nhiên, ông Kirby bác bỏ ý kiến cho rằng Mỹ đang lùi bước tại Trung Đông và Trung Quốc đang lấp đầy khoảng trống do Washington để lại.

Dù phủ nhận, nhưng có một thực tế là Tổng thống Joe Biden đã từng thất bại trong việc thuyết phục Saudi Arabia tăng sản lượng dầu khai thác nhằm bình ổn giá dầu thế giới trong chuyến thăm Riyadh hồi tháng 7-2022. Ngược lại, Saudi Arabia lại hợp tác với Nga nhằm kiểm soát giá dầu quốc tế ở mức cao và không ngừng gia tăng nguồn cung dầu mỏ cho thị trường Trung Quốc.