Chiến tranh ở Việt Nam đã đi qua hơn 30 năm nhưng dư âm của nó vẫn làm những cựu chiến binh ở hai chiến tuyến và gia đình họ trăn trở khôn nguôi. “Những linh hồn phiêu dạt” là một câu chuyện có thật đầy kịch tính và mang giá trị nhân văn sâu sắc. Tác phẩm của nhà văn Mỹ Wayne Karlin, được Lê Phương, Thảo Đan dịch sang tiếng Việt, Nhà xuất bản Thông Tấn phát hành quí III- 2010.

“Những linh hồn phiêu dạt” dày 565 trang, có 34 chương, được viết theo lối đan xen từng chương một về cuộc đời, quá trình nhập ngũ, chiến đấu và cuộc gặp gỡ định mệnh của thiếu úy Mỹ Homer Steedly và chiến sĩ quân y Việt Nam Hoàng Ngọc Đảm.

Ngày 19-3-1969, trong khi chỉ huy một trung đội đi trinh sát ở rừng núi Pleiku, thiếu úy Homer Steedly bất ngờ chạm trán với chiến sĩ Hoàng Ngọc Đảm trên một khúc quanh của con đường mòn. Homer nhanh tay hơn nên đã bắn chết anh Đảm. Homer lượm cuốn sổ và giấy tờ của anh Đảm, định gửi về bộ phận tình báo nhưng sau đó thay đổi quyết định, anh gửi về Mỹ nhờ mẹ mình cất giữ. Xác của anh Đảm được đồng đội mai táng chung với 3 người nữa. Hòa bình, hài cốt của liệt sĩ Đảm cùng 3 người kia được qui tập về nghĩa trang Ayunpa của tỉnh Gia Lai nhưng không phân biệt được danh tính của ai.

Trở về từ cuộc chiến tranh Việt Nam, Homer luôn bị ám ảnh bởi cái chết của đồng đội và những người Việt Cộng, nhất là anh Đảm. Ông muốn trả lại những kỷ vật của anh Đảm cho gia đình anh nhưng không biết liên lạc cách nào. Nhà văn Wayne Karlin là bạn của Homer, đã nhờ báo chí Việt Nam đưa tin, qua đó tìm được gia đình anh Đảm ở xã Thái Giang, huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình. Năm 2005, Homer nhờ Wayne Karlin mang trả những kỷ vật cho gia đình liệt sĩ Đảm. Năm 2008, nhà văn Wayne Karlin đã thu xếp để Homer đến quê hương của liệt sĩ Hoàng Ngọc Đảm rồi cùng gia đình anh Đảm đi tìm mộ và đưa hài cốt anh trở về quê mai táng.

Bên cạnh cuộc đời của hai người lính là những trang viết chi tiết về làng quê, gia đình và người thân của họ, những tư liệu về chiến tranh. Đặc biệt, có những tấm ảnh tư liệu của Homer Steedly trong chiến tranh, ảnh chụp Homer cùng gia đình anh Đảm đi tìm mộ đưa về cải táng tại Thái Bình...

Chiến tranh là khốc liệt, chết chóc, chia ly, gây nên những tổn thất to lớn. Sau khi cuộc chiến qua đi chính là hậu quả và nỗi đau vô hình của những người tham gia cuộc chiến và thân nhân của họ. Homer cũng như nhiều cựu binh khác day dứt không yên vì những ám ảnh, đau thương của cuộc chiến tranh phi nghĩa mà mình đã tham gia. Đối với những người đã chết, dù đó là người Việt Nam hay Mỹ thì đều là nỗi đau của mỗi gia đình. Nỗi đau đó càng nặng nề, u ám hơn khi thân nhân không tìm được hài cốt, không biết bia mộ ở đâu. “Anh Đảm trở thành một trong số 300.000 linh hồn lang thang phiêu dạt- những người mất tích khi chiến đấu- hiện vẫn đang là nỗi day dứt của đất nước Việt Nam” (trang 300).

Những người Mỹ như Homer cố gắng có những hành động cụ thể để xoa dịu vết thương tâm lý, hóa giải hận thù. Những việc làm của Homer tuy muộn nhưng đầy ý nghĩa. Tác giả đã nhận định: “Sự khoan dung và lòng dũng cảm của một người lính đã đem thể xác và linh hồn người mà anh ta đã giết trở về với gia đình, quê hương, làng xóm của anh ấy, hòa mình vào trong nỗi đau đớn xé lòng của những người kia. Lòng khoan dung và nhân từ của một gia đình, của làng xóm đã đón nhận người lính kia vào trong lòng mình. Cuối cùng sự khoan dung đã làm cho họ nói lên lòng biết ơn khi anh đem câu chuyện của họ vượt lên trên hận thù” (trang 500).

Câu chuyện của cựu chiến binh Homer Steedly và liệt sĩ Hoàng Ngọc Đảm đã được quay thành phim tài liệu “Linh hồn Việt Cộng”, phát sóng trên kênh VTV1 năm 2008.

Cát Đằng