Nghị quyết số 19-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam đã chỉ rõ yêu cầu không thể tiếp tục dựa vào mô hình tăng trưởng cũ vốn phụ thuộc vào tài nguyên, vốn và lao động giá rẻ.

Tổng Công ty phát điện 3 (GENCO3) giới thiệu ứng dụng công nghệ thông tin trong ngành điện. Ảnh: Thanh Vũ/TTXVN

Trước yêu cầu bứt phá của đất nước trong giai đoạn mới, việc chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ dựa vào vốn và tài nguyên sang dựa vào năng suất, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo đã trở thành nhiệm vụ chiến lược giai đoạn mới. Phân tích sâu hơn về cơ sở của yêu cầu chuyển đổi này, hầu hết các chuyên gia kinh tế cho rằng, cần đổi mới mô hình phát triển; đổi mới mô hình quản trị quốc gia và đặc biệt không thể tách rời bài toán phát triển kinh tế với các vấn đề xã hội.

GS.TS Ngô Thắng Lợi, Giảng viên cao cấp Đại học Kinh tế Quốc dân: Mô hình phát triển mới cần được định hình

Sau 40 năm phát triển, Việt Nam đã đạt được những thành tựu quan trọng, tạo tiền đề để bước vào giai đoạn mới. Một trong những thành tựu nổi bật là tăng trưởng kinh tế được duy trì ở mức cao. Bình quân mỗi năm, GDP tăng khoảng 6,4%, gấp đôi mức tăng trưởng bình quân toàn cầu và cao hơn nhiều quốc gia trong khu vực.

Nếu năm 1990, quy mô GDP của Việt Nam mới đạt khoảng 6,7 tỷ USD, xếp thứ 85 thế giới, thì sau 40 năm, GDP đã vượt mốc 500 tỷ USD, đưa Việt Nam lên vị trí thứ 35 thế giới. Quy mô nền kinh tế theo đó đã tăng hơn 70 lần.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, nền kinh tế vẫn tồn tại những điểm nghẽn cần giải quyết để tạo nền tảng cho giai đoạn phát triển tiếp theo. Đáng chú ý, tăng trưởng kinh tế có xu hướng chậm lại, biên độ tăng trưởng qua các thời kỳ có biểu hiện giảm dần. Nếu tiếp tục duy trì mô hình cũ, Việt Nam sẽ khó đạt được các mục tiêu tăng trưởng nhanh và bền vững trong tương lai.

Một vấn đề khác là các động lực tăng trưởng vẫn chủ yếu dựa vào những yếu tố truyền thống; trong đó có vốn đầu tư; mức độ phụ thuộc vào khu vực FDI còn lớn, trong khi năng lực của khu vực kinh tế tư nhân trong nước chưa đáp ứng yêu cầu của giai đoạn phát triển mới.

Tôi cho rằng, mô hình phát triển mới cần được định hình trên hai nhóm cấu phần. Nhóm thứ nhất là các mô hình mục tiêu, hướng tới phát triển bao trùm và bền vững, bao gồm phát triển văn hóa, con người; bảo vệ môi trường, sinh thái; hội nhập quốc tế sâu rộng; xây dựng xã hội hiện đại và bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Nhóm thứ hai là các mô hình điều kiện, đóng vai trò đòn bẩy để hiện thực hóa các mục tiêu, gồm phát triển nền kinh tế hiệu quả, tự chủ và hội nhập; xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại, hiệu lực, hiệu quả.

TS. Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội: Đổi mới mô hình quản trị quốc gia

Nếu muốn đổi mới mô hình tăng trưởng hay mô hình phát triển, tôi cho rằng điều quan trọng nhất là phải đổi mới môi trường quản trị quốc gia. Chúng ta không thể có một mô hình tăng trưởng mới trên nền tảng một hệ thống quản trị cũ kỹ.

Trong quản trị quốc gia, yếu tố quan trọng nhất là quản trị thời gian của bộ máy lãnh đạo bởi thời gian là nguồn tài nguyên khan hiếm nhất. Các lãnh đạo cấp cao cần phải dành thời gian cho những quyết định mang tính chiến lược. Nếu thời gian của lãnh đạo bị sa lầy vào những việc nhỏ nhặt, đó là lãng phí rất lớn. Thực tế, việc quản trị thời gian hiện nay đang gặp vấn đề ở các khía cạnh sau:

Thứ nhất phân cấp, phân quyền chưa triệt để. Đó là theo hướng “cấp nào có nhiều thông tin nhất thì giải quyết vấn đề đó”. Đây là hướng đi đúng, nhưng thực tế việc phân cấp chưa rõ ràng dẫn đến việc đẩy trách nhiệm lên cấp trên.

Thứ hai, chưa rõ ràng về phạm vi thẩm quyền. Những vấn đề thuộc thẩm quyền quốc gia thì cấp Trung ương quyết định, những vấn đề nội bộ của tỉnh, thành phố thì địa phương phải tự quyết. Muốn tối ưu hóa thời gian và nâng cao hiệu quả quản trị bắt buộc phải có bước chuyển đổi mạnh mẽ về thể chế.

GS. TS Giang Thanh Long, Giảng viên cao cấp, Đại học Kinh tế Quốc dân: Không tách rời phát triển kinh tế với các vấn đề xã hội

Dưới góc độ chuyển đổi xã hội, trong 40 năm qua, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu. Từ một quốc gia rất nghèo vào những năm 1980-1990, đến nay, Việt Nam đã trở thành một nước có thu nhập trung bình. Đặc biệt, theo các chỉ tiêu xã hội, Việt Nam có thể sánh vai, thậm chí vượt trội hơn một số quốc gia có cùng mức thu nhập trong khu vực Đông Nam Á như Thái Lan hay Malaysia.

Tuy nhiên, xem xét trong vòng 20 năm tới, đặc biệt là tầm nhìn xa hơn khi thay đổi mô hình tăng trưởng để đạt được các mục tiêu xã hội, hướng tới tăng trưởng bao trùm và phát triển bao trùm. Tôi cho rằng có một số vấn đề lớn cần phải xem xét bởi Việt Nam không nằm ngoài các xu hướng lớn của thế kỷ 21.

Trước hết là vấn đề già hóa dân số. Việt Nam hiện đang trong giai đoạn già hóa dân số diễn ra rất nhanh so với mức thu nhập. Một trong những nguy cơ lớn nhất là khả năng Việt Nam sẽ “già trước khi giàu”. Điều đó có nghĩa là nguồn lực chuẩn bị cho một xã hội dân số già sẽ bị hạn chế nếu tốc độ già hóa diễn ra quá nhanh so với sự phát triển kinh tế của đất nước.

Tiếp đến ở góc độ xã hội, đô thị hóa gắn liền với di cư. Xu hướng này tạo ra sự thay đổi rất lớn về cấu trúc dân số ở cả khu vực thành thị và nông thôn.

Cùng với đó, tầng lớp trung lưu đã tăng trưởng rất mạnh mẽ trong thời gian qua và dự báo sẽ tiếp tục tăng nhanh trong thời gian tới. Đặc biệt, quá trình số hóa, chuyển đổi số cũng tạo ra động lực thúc đẩy thay đổi xã hội, nhưng đồng thời cũng có nguy cơ tạo ra những khoảng cách, những khoảng trống rất lớn giữa các nhóm dân cư.

Trên thực tế, lực lượng lao động của Việt Nam đang đối mặt với những thách thức như chất lượng lao động thấp, bẫy giá trị gia tăng thấp, trong khi tỷ lệ việc làm phi chính thức quá cao. Để chuyển đổi thành công sang mô hình tăng trưởng và phát triển mới, Việt Nam không thể tách rời bài toán kinh tế với các vấn đề xã hội. Nếu không lựa chọn một giải pháp cân bằng giữa phát triển kinh tế, an sinh xã hội và hệ thống y tế, các thách thức nêu trên sẽ trở thành những rào cản vô cùng lớn đối với sự phát triển bền vững của đất nước trong tương lai.

Bài 3: Xu thế tất yếu của thời đại

Thúy Hiền/TTXVN (Thực hiện)