Các cuộc thảo luận trên toàn cầu về đất hiếm, than chì, lithium và cạnh tranh địa chính trị nhằm bảo đảm quyền tiếp cận các loại khoáng sản quan trọng này cho đến nay chủ yếu vẫn tập trung vào một nhóm tài nguyên quen thuộc. Tuy nhiên, việc chú trọng như vậy có nguy cơ bỏ qua một “đòn bẩy” địa chính trị có thể còn quan trọng hơn: fluorit.

Fluorit là tiền chất chính để sản xuất nhiều hóa chất công nghiệp. Ảnh: JAM Group

Đá fluorit (còn gọi là huỳnh thạch) thường được xem như một loại khoáng sản công nghiệp tương đối ít nổi bật, nhưng tầm quan trọng chiến lược của nó nằm ở các hóa chất và hợp chất flo do khoáng sản này tạo ra.

Fluorit đóng vai trò nền tảng của hàng loạt ứng dụng tiên tiến, từ luyện kim, pin xe điện đến kỹ thuật hàng không vũ trụ, sản xuất năng lượng hạt nhân và chế tạo chất bán dẫn. Gần như mọi ngành công nghệ cao có ý nghĩa then chốt đối với an ninh kinh tế và an ninh quốc gia đều dựa trên các vật liệu có nguồn gốc từ flo.

Với trữ lượng lớn nhất thế giới, Trung Quốc hiện chiếm khoảng 69% sản lượng fluorit toàn cầu.

Không giống nhiều nền kinh tế sản xuất khoáng sản chủ yếu xuất khẩu quặng thô, Bắc Kinh đã đề ra chiến lược mở rộng có hệ thống năng lực chế biến và sản xuất hạ nguồn. Các nhà sản xuất Trung Quốc thống trị nhiều công đoạn trong chuỗi giá trị flo, chiếm hơn 50% sản lượng toàn cầu đối với axít hydrofluoric độ tinh khiết cao, nitơ trifluoride, fluoropolymer và nhiều hóa chất flo chuyên dụng.

Chính sự thống trị trong khâu tinh chế đã giúp Trung Quốc nắm lợi thế chiến lược lớn nhất, bởi các sản phẩm hạ nguồn này đòi hỏi tiêu chuẩn độ tinh khiết cực cao trước khi chúng được sử dụng trong chất bán dẫn hoặc các ngành sản xuất tiên tiến.

Trong vài thập kỷ qua, Bắc Kinh đã âm thầm xây dựng nền kinh tế flo tích hợp theo chiều dọc, đồng thời thiết lập một chế độ kiểm soát xuất khẩu ngày càng toàn diện để quản lý các tài sản chiến lược, bao gồm cả fluorit. Cấu trúc này phản ánh tham vọng sâu xa hơn trong chính sách công nghiệp của Trung Quốc. Thay vì chỉ dựa vào lợi thế tự nhiên là một quốc gia khai thác thượng nguồn với trữ lượng lớn các khoáng sản quan trọng, Bắc Kinh kiên trì theo đuổi việc phát triển chuỗi cung ứng có tính liên kết chặt chẽ và hoàn chỉnh, đến mức các quốc gia khác sẽ rất khó sao chép.

Khi xem xét các ứng dụng hạ nguồn của flo, tầm quan trọng chiến lược của hệ sinh thái này trở nên rõ nét hơn.

Ngoài ngành bán dẫn, các hóa chất flo còn là trụ cột của nhiều lĩnh vực mang ý nghĩa sống còn đối với an ninh quốc gia. Quá trình làm giàu uranium phụ thuộc vào uranium hexafluoride, một hợp chất của flo.

Các fluoropolymer như PTFE và PVDF là những vật liệu không thể thiếu trong kỹ thuật hàng không vũ trụ, thiết bị chế biến hóa chất và ngành điện tử tiên tiến nhờ khả năng chịu nhiệt, chống ăn mòn và các môi trường hóa học khắc nghiệt.

Sự thống trị của Trung Quốc ở cả khâu thượng nguồn lẫn hạ nguồn trong chuỗi giá trị flo càng củng cố “đòn bẩy” địa chính trị tiềm năng của nước này.

Mặc dù hiện nay nhiều chính phủ đang đầu tư mạnh để xây dựng khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng, việc tái tạo hệ sinh thái flo của Trung Quốc vẫn là một thách thức dài hạn. Lý do rõ ràng nhất là thế giới không chỉ phụ thuộc vào fluorit thô từ Trung Quốc, mà còn dựa vào toàn bộ chuỗi công nghiệp, trải dài từ khai thác và chế biến fluorit đến tinh chế các hợp chất chứa flo.

Việc phát triển các mỏ fluorit mới bên ngoài Trung Quốc không tự động mang lại khả năng sản xuất axít hydrofluoric độ tinh khiết cao, hóa chất flo cấp bán dẫn hay fluoropolymer tiên tiến. Những năng lực này đòi hỏi nhiều năm đầu tư, kỹ thuật chuyên sâu, tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về môi trường và mạng lưới sản xuất tích hợp.

HẠNH NGUYÊN (Theo The Diplomat, Sunsirs)