Kỳ 1: Thực lực vựa lúa Kỳ 2: Những thách thức vùng lúa trọng điểm Kỳ 3: Hệ lụy của việc đầu tư thiếu đồng bộ Kỳ 4: Công bằng cho người trồng lúa: Bao giờ?

Kỳ cuối: NGHỊ QUYẾT “TAM NÔNG” - QUỐC SÁCH VỀ AN NINH LƯƠNG THỰC

Nghị quyết 26, Hội nghị lần thứ 7 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa X) về nông nghiệp- nông thôn - nông dân, xác định: “Xây dựng nền nông nghiệp phát triển toàn diện theo hướng hiện đại, bền vững, sản xuất hàng hóa lớn, có năng suất, chất lượng, hiệu quả và khả năng cạnh tranh cao, đảm bảo vững chắc ANLT quốc gia vững chắc và lâu dài”... Đến nay, các địa phương vùng ĐBSCL đã sơ kết 1 năm thực hiện và đề ra kế hoạch cho giai đoạn tiếp theo. Phần lớn các địa phương đều chọn được xã điểm để tập trung xây dựng nông thôn mới theo 19 tiêu chí của Quyết định 491. Trong đó, đảm bảo quỹ đất trồng lúa được đặt lên hàng đầu.

Liên kết “4 nhà”

Các chuyên gia cho rằng, xu thế tiêu thụ của thế giới là gạo chất lượng cao (CLC) đang tăng nhanh ở các nước nhập khẩu, do đó nếu không nâng cao chất lượng hạt gạo thì khó lòng đứng vững ở thị trường xuất khẩu. Như Malaysia, Philippines trước đây mua gạo loại 15-25% tấm, nhưng hiện cần loại 5-15% tấm. Các nước nhập khẩu gạo dù thiếu ăn nhưng vẫn lấy rào cản về an toàn vệ sinh thực phẩm để cản chân, hạ giá mua gạo Việt Nam, dù Việt Nam chiếm đến 15% thị trường gạo toàn cầu, trong đó 90% sản lượng từ vựa lúa ĐBSCL.

Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) Trương Thanh Phong cho biết: “Chúng ta không có nhiều giống lúa đặc sản, đặc chủng do mình làm ra, mà chủ yếu du nhập từ nước ngoài. Trước đây, VFA từng chào hàng ST3 ra nước ngoài, nhưng được thời gian, nhu cầu tăng cao, mình không đáp ứng được và giống này cũng đang dần thoái hóa. Trong khi, Thái Lan có 1-2 bộ giống, còn Việt Nam quá nhiều giống nên xây dựng thương hiệu rất khó”. Song, Tiến sĩ Lê Văn Bảnh, Viện trưởng Viện lúa ĐBSCL cho rằng, nếu làm lúa CLC để xuất khẩu, Viện sẵn sàng nghiên cứu, nhưng VFA phải ký hợp đồng đầu ra với nông dân. Các địa phương cần tổ chức lại sản xuất và hợp tác để khuyến khích nông dân gắn bó với mảnh ruộng của mình.

Thu hoạch lúa đạt tiêu chuẩn GlobalGAP ở HTX Mỹ Thành, xã Mỹ Thành Nam, huyện Cai Lậy, tỉnh Tiền Giang. Ảnh: H.HẢI.

Theo Cục Trồng trọt, nhu cầu về gạo cho 1 người/năm sẽ giảm dần, đến năm 2020 và 2030 chỉ còn 110-100 kg. Nhưng phải giữ đất lúa cả nước 6,8-7 triệu ha/năm (ĐBSCL 3,6-3,56 triệu ha/năm) và gia tăng năng suất từ 5,2 tấn/ha lên 5,8 tấn/ha. Mặt khác, hiện đại hóa khâu trồng lúa và đầu tư về mọi mặt, nếu không sẽ có các nguy cơ về lương thực. Tại cuộc họp sơ kết tình hình sản xuất lúa năm 2009, Thứ trưởng Bộ NN&PTNT Bùi Bá Bổng nói: “Hiện nay, Chính phủ không hạn chế xuất khẩu gạo, nhưng làm sao điều hòa tiêu thụ cả năm để lúa không bị ứ đọng, nông dân không chịu thiệt. Cứ theo qui luật, vào tháng 8-9 hằng năm, khi vụ hè thu bắt đầu thu hoạch là giá lúa giảm. Do vậy, cần giải quyết khâu phơi, sấy cùng với việc đẩy mạnh xây dựng kho tàng trữ lúa”. Hiện nay, Tổng Công ty Lương thực miền Nam đang xây dựng một số kho chứa lúa tại ĐBSCL (TP Cần Thơ, Hậu Giang, Đồng Tháp...). Bộ NN&PTNT cũng kêu gọi đầu tư kho trữ lúa gạo 4 triệu tấn tại ĐBSCL giai đoạn 2009-2010 với vốn đầu tư lên đến 7.620 tỉ đồng. Khi khâu tiêu thụ cuối cùng được giải quyết thỏa đáng, không chỉ nông dân đảm bảo lợi nhuận mà còn là bước đệm xây dựng thương hiệu hạt gạo Việt Nam.

Hiện nay, mô hình hợp tác xã (HTX) Mỹ Thành, xã Mỹ Thành Nam, huyện Cai Lậy, tỉnh Tiền Giang được xem là mô hình kiểu mẫu và thành công về liên kết “4 nhà”. Đây cũng là HTX đầu tiên của Việt Nam được công nhận đạt GlobalGap. Tiến sĩ Lê Hữu Hải, Trưởng phòng NN & PTNT huyện Cai Lậy nói: “Năm 2008, mô hình thành công là nhờ có sự tham gia của nhà thứ 4- doanh nghiệp. Hiện công ty ADC đã bao tiêu toàn bộ sản phẩm của xã viên tham gia GlobalGAP. Tuy được chứng nhận đạt GlobalGAP, nhưng đến tháng 2-2010 là phải chứng nhận lại, nếu không kiên quyết theo đuổi và tiếp tục hỗ trợ nông dân thì coi như trở lại trạng thái ban đầu. Do vậy, tỉnh rất quan tâm đầu tư và đã mở rộng diện tích lên 106 ha với 122 hộ tham gia. Đây là mô hình tiến đến xây dựng nông thôn mới theo Quyết định 491 của Chính phủ”. Tiến sĩ Hải cho rằng, áp dụng GloabalGAP thì tính cộng đồng sẽ rất cao, nông dân phải liên kết mới thành công. Thực hiện “tam nông” nếu nhà nước không hỗ trợ nông dân thì bộ mặt nông thôn khó mà thay đổi.

Chủ nhiệm HTX Mỹ Thành Trương Văn Bảy cho biết: “Hiện nay, tỉnh đang hỗ trợ xã viên tham gia chương trình từ 17-23 triệu đồng/hộ không lãi để làm nhà vệ sinh, sân phơi sấy lúa... Nhiều nông dân xin vào HTX mà chưa nhận lời vì còn tính toán rất nhiều thứ, do phải đảm bảo lợi nhuận, lợi ích cho xã viên tham gia. Hiện nay, Công ty TNHH ADC bao tiêu toàn bộ sản phẩm với giá cao hơn giá thị trường 20% tùy vào thời điểm. Hiện tại, lợi nhuận trồng lúa đạt 31 triệu đồng/ha/năm”. Theo ông Bảy, năm 2010, HTX sẽ thực hiện cánh đồng 1 giống với giống OM6162 để hướng đến xây dựng thương hiệu gạo. Nếu những mô hình GlobalGAP như HTX Mỹ Thành đang thực hiện được nhân rộng khắp ĐBSCL sẽ tạo nên mối liên kết vững chắc của “4 nhà”.

Đảm bảo công bằng cho người trồng lúa

Hiện nay, mức đầu tư cho cây lúa thấp, nên việc tiếp cận kỹ thuật của nông dân chưa đạt yêu cầu và cán bộ khuyến nông chưa đủ điều kiện để “áp sát” nông dân. Nông dân trồng lúa ĐBSCL rất giỏi, nhưng không phải ai cũng tiên tiến mà nhiều người rất bảo thủ; do vậy, cần tác động để thay đổi tập quán sản xuất này. Hơn nữa, việc đầu tư hạ tầng cho phát triển cây lúa, cơ giới hóa... chỉ nhà nước tham gia mới làm thay đổi bộ mặt nông thôn.

Hiện một số nước trồng lúa thực hiện chính sách hỗ trợ rất tốt; đồng thời qui hoạch có tầm nhìn để chủ động điều phối thị trường, nhu cầu lương thực của thế giới. Như Thái Lan đã đề ra chiến lược tổng thể về sản xuất và xuất khẩu gạo (giai đoạn 2007-2011), với mục tiêu đảm bảo ANLT trong nước và tiếp tục duy trì vị trí số 1 về xuất khẩu gạo trên thế giới, tăng thu nhập cho nông dân trồng lúa. Indonesia xây dựng chiến lược ANLT với mục tiêu tự chủ về lương thực đầy đủ, an toàn về chất lượng, dinh dưỡng, đồng thời khởi động chương trình Hồi sinh nông nghiệp với mục tiêu dự trữ gạo 3 triệu tấn. Ấn Độ xem xét và thực hiện cuộc cách mạng xanh lần thứ 2, duy trì tăng trưởng nông nghiệp 4%. Trung Quốc những năm gần đây chú trọng tăng cường đầu tư cho nông nghiệp, trợ giá trực tiếp cho lương thực và vật tư nông nghiệp, nâng giá sàn lương thực...

Tiến sĩ Dương Văn Chín, Phó Viện trưởng Viện lúa ĐBSCL, làm bài toán: “Nếu toàn bộ diện tích tại đồng bằng được thu hoạch bằng máy GĐLH sẽ giảm thất thoát trong khâu cắt, gom và suốt lúa từ 4% xuống 2%, thì sản lượng lúa tăng thêm được 400.000 tấn. Với giá 4.000 đồng/1kg, giá trị tăng thêm tương ứng là 1.600 tỉ đồng. Hiện nay, cần khoảng 10.000 cái máy GĐLH (khoảng 2.000 tỉ đồng) để thu hoạch lúa đông xuân và hè thu trong một tháng. Nhưng các địa phương và Nhà nước cần tạo điều kiện cho nông dân tiếp cận nguồn vốn ưu đãi để trang bị máy móc, có như vậy mới hiện đại hóa nền nông nghiệp”. Ngoài ra, tiến sĩ Dương Văn Chín cho rằng, cần hình thành các khu dịch vụ phơi sấy, tồn trữ tập trung để giải quyết đồng bộ khâu cơ giới sau thu hoạch. Nhà nước khuyến khích DN tham gia trên nguyên tắc hài hòa lợi ích. Mặt khác, nhập công nghệ tồn trữ để dự trữ lúa lâu dài 1- 2 năm nhưng không giảm phẩm chất lúa gạo. Hạt lúa phải được phơi, sấy khô dưới 14% ẩm độ thì mới đưa vào xay xát để gia tăng chất lượng gạo và tỷ lệ gạo nguyên.

Mới đây, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định 1446 thông qua đề án về qui hoạch trạm bơm điện qui mô vừa và nhỏ cho khu vực ĐBSCL, giai đoạn 2009-2015 và giao cho Bộ NN&PTNT phối hợp cùng các bộ, ngành, địa phương triển khai thực hiện. Lộ trình đề án chia làm 2 giai đoạn, từ 2009-2010 tiến hành rà soát, qui hoạch mạng lưới trạm bơm, sửa chữa, nâng cấp ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc... Đến 2011-2015, thay thế hầu hết các trạm bơm dầu bằng trạm bơm điện và đến năm 2015 sẽ hoàn chỉnh đầu tư 3.120 trạm bơm điện, phục vụ tưới tiêu cho 658.000 ha lúa và khoảng 6.000 ha nuôi thủy sản. Tổng kinh phí đầu tư 1.839 tỉ đồng (chưa tính vốn đầu tư hệ thống lưới điện và trạm biến áp); trong đó, vốn địa phương 1.267 tỉ đồng, còn lại của DN, HTX, tổ hợp tác, tư nhân 570 tỉ đồng. Theo ông Nguyễn Văn Đồng, Giám đốc Sở NN&PTNT tỉnh Hậu Giang, trong tổng số 3.120 trạm bơm điện được phê duyệt, tỉnh Hậu Giang được phân bổ nguồn kinh phí 145 tỉ đồng đầu tư 202 trạm bơm điện; đây là điều kiện để công nghiệp hóa nông nghiệp nông thôn. Thêm vào đó, tại ĐBSCL, 2 địa phương được chọn thí điểm mô hình “nông thôn mới” (19 tiêu chí) trong tổng số 13 địa phương cả nước là: Kiên Giang và Trà Vinh. Hiện 2 địa phương này đang phối hợp với bộ, ngành Trung ương triển khai xây dựng đề án và lập qui hoạch, công khai thông tin cho nông dân.

GS.TS Bùi Chí Bửu, Viện trưởng Viện Khoa học kỹ thuật nông nghiệp miền Nam, nhấn mạnh: “Hiện tại cần tập trung cơ giới hóa nông nghiệp trong thu hoạch và sau thu hoạch; đồng thời có chính sách về vốn cho người sản xuất, đặc biệt vốn trung hạn, dài hạn. Thay đổi chiến lược xuất khẩu của các doanh nghiệp, hiện nay DN dựa vào hạt gạo, nên thay bằng chiến lược dựa vào hạt lúa để đảm bảo đầu tư sau thu hoạch đúng hướng và đảm bảo thu nhập của nông dân trồng lúa”. Ngoài ra, theo GS.TS Bùi Chí Bửu cần tổ chức lại sản xuất theo qui mô “từ nhỏ trở thành vừa” và “từ vừa trở thành lớn” để tiến đến công nghiệp hóa ngành trồng lúa ở ĐBSCL. Tiếp tục đầu tư nhiều hơn cho công tác giống lúa, xây dựng vùng trồng lúa đạt chuẩn GAP.

Phó Giám đốc Sở NN&PTNT tỉnh Tiền Giang, Trịnh Công Minh, nhấn mạnh: “Muốn làm thay đổi bộ mặt nông thôn phải bắt đầu từ con người, thông qua việc tập trung đào tạo nhân lực, tay nghề cho nông dân để họ có điều kiện tiếp cận kỹ thuật mới. Tiền Giang đến năm 2020, các xã, phường, thị trấn có thể đạt chuẩn 50% theo tiêu chí nông thôn mới, nhưng để làm được điều này phải có quyết tâm cao độ”. Hiện nay, các tỉnh, thành trong vùng ĐBSCL đã sơ kết 1 năm thực hiện Nghị quyết 26 và đánh giá bước đầu đạt được những tiến bộ đáng kể, thu nhập, mức sống của các xã được chọn xây dựng nông thôn mới ngày một nâng cao.

-Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng đã ký Quyết định số 1946/QĐ-TTg (ngày 26-11-2009) về việc qui hoạch sân golf Việt Nam đến năm 2020. Theo đó, Thủ tướng yêu cầu các dự án sân golf không được sử dụng đất lúa, đất màu và đất quy hoạch xây dựng khu công nghiệp; khu đô thị, đất rừng (đặc biệt là rừng phòng hộ, rừng đặc dụng). Tiêu chí tổng hợp quan trọng nhất của một sân golf tuyệt đối không được sử dụng đất lúa 2 vụ. Trường hợp phải sử dụng đất lúa để xây dựng sân golf thì chỉ được sử dụng đất lúa 1 vụ năng suất thấp, hiệu quả kinh tế không cao với diện tích không quá 5% tổng diện tích sân golf đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt...

Tại tỉnh Hậu Giang, xã Vị Thanh, huyện Vị Thủy được chọn là 1 trong 2 xã điểm của tỉnh thực hiện mô hình này. Ông Huỳnh Văn Trắng, Chủ tịch UBND xã, cho biết: “Hiện trong 19 tiêu chí, xã đã đạt 9 tiêu chí. Từ lúc chưa xây dựng nông thôn mới, xã chỉ có 1 km đường nhựa, hiện tại là 33 km. Đến tháng 5-2010, cơ bản hoàn chỉnh hệ thống giao thông (cầu, đường). Tuy nhiên, còn nhiều tiêu chí chưa đạt như: thu nhập bình quân đầu người, tỷ lệ hộ nghèo, tốc độ tăng dân số, nhà ở kiên cố...”. Ông Trắng cho rằng, còn quá trình dài phía trước, bởi hiện tại việc đầu tư xây dựng các chương trình, công trình cho người nghèo thực hiện chưa đồng bộ, cơ sở hạ tầng chưa đáp ứng nhu cầu giai đoạn mới. Theo kế hoạch, Hậu Giang sẽ chọn thêm 7-10 xã để xây dựng nông thôn mới.

Ở TP Cần Thơ, ngành nông nghiệp thành phố đang phối hợp với các ngành chức năng, Viện, trường xây dựng khu nông nghiệp công nghệ cao (NNCNC) với 3 trung tâm và 5 trạm chức năng. Ông Phạm Văn Quỳnh, Giám đốc Sở NN&PTNT TP Cần Thơ, cho biết: “Xây dựng khu NNCNC cần 4 chiến lược: nhân sự, vốn, kỹ thuật, thị trường. 4 chiến lược này phải gắn kết với nhau mới thành công. Ngoài mục tiêu phát triển nền nông nghiệp hiện đại, còn hướng đến cung cấp dịch vụ nông nghiệp cho cả vùng, trong đó tập trung vào cung ứng giống nông nghiệp (lúa, thủy sản). Hiện nay, ngành nông nghiệp đang phối hợp với Trường Đại học Cần Thơ và Viện lúa ĐBSCL lai tạo 2 giống lúa đặc trưng cho thành phố. Theo ông Quỳnh, 4 chiến lược phát triển NNCNC liên quan trực tiếp đến Quyết định 80, nhưng ở đây vai trò của “4 nhà” được xác định cụ thể hơn.

***

Phát huy lợi thế sẵn có, các tỉnh, thành trong vùng ĐBSCL đang chuẩn bị cho cuộc đổi mới thật sự ở nông thôn và góp phần thực hiện thắng lợi Nghị quyết 26 về “tam nông”.

THU HÀ