Trung Quốc có thể ngừng nhập khẩu ít nhất 6 tuần vào dịp Tết Nguyên đán, ngưng dịch vụ cảng biển trong 40 ngày, từ ngày 31-1-2022. Niềm hy vọng mùa trái cây Tết trở nên mong manh! Tình trạng này không có gì lạ, nhưng có vẻ vẫn bất ngờ với lối tư duy, tìm kiếm thị trường dễ tính.

Nhà vườn cần hỗ trợ chuyển đổi.

Thực ra, nếu không vì khó khăn nêu trên thì việc tăng cường các biện pháp kiểm tra dịch bệnh của Trung Quốc cũng sẽ gây nhiều phiền toái tại cửa khẩu.

Từ ngày 1-1-2022, Trung Quốc chính thức áp Lệnh 248, 249 về đăng ký doanh nghiệp nhập khẩu thực phẩm và biện pháp quản lý an toàn thực phẩm nhập khẩu vào Trung Quốc… việc khai báo thủ tục hải quan cho lô hàng xuất khẩu, hồ sơ phải khai code do Tổng cục Hải quan Trung Quốc cấp, chưa hoàn thành đăng ký thì lô hàng đó sẽ không được thông quan.

Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT) cho biết đã cấp 3.624 mã số vùng trồng tại 48/63 tỉnh, thành phố, chủ yếu là các loại trái cây; 1.826 mã số cơ sở đóng gói cho các loại quả tươi được phép xuất khẩu, không chỉ sang thị trường Trung Quốc mà cả Hoa Kỳ, Australia, New Zealand, Hàn Quốc và thị trường EU, nhưng những nơi còn mù mờ trong cách làm mới. Vậy mà, từ đầu tháng 11-2021, một số doanh nghiệp đã đăng ký trực tiếp với Tổng cục Hải quan Trung Quốc, nhưng cũng có doanh nghiệp gửi hồ sơ lộn địa chỉ, làm sai mẫu hoặc trễ hạn đăng ký... Riêng các doanh nghiệp nhỏ và vừa còn lúng túng, chưa biết mặt hàng của mình thuộc thẩm quyền quản lý của cơ quan nào, còn chưa biết làm sao chuyển từ tiểu ngạch sang chính ngạch.

Tiếp cận xu hướng mới

“Một nền nông nghiệp mù mờ sẽ dẫn đến hệ quả phải giải cứu” - Bộ trưởng Bộ NN&PTNT Lê Minh Hoan nói.

“Chúng ta đang sống trong một thế giới VUCA (biến động, bất định, phức tạp, mơ hồ), không lường trước được điều gì trong thế giới đầy biến động, đầy bất định, đầy phức tạp, đầy mơ hồ ấy” - Bộ Trưởng Bộ NN&PTNT Lê Minh Hoan nói tiếp: “Thế giới như vậy, nếu chúng ta không chịu tiếp cận, nắm bắt thông tin, không chịu học hỏi; nếu cứ nghĩ nền nông nghiệp mãi mãi là như vậy thì sẽ phải đánh đổi bằng những hậu quả khôn lường”.

Ðại sứ Việt Nam tại Hà Lan - Phạm Việt Anh nói rằng rau quả của Việt Nam tại EU do người Trung Quốc, Indonesia và một số người Việt bán với số lượng nhỏ lẻ, chủ yếu dưới dạng cấp đông hoặc sơ chế cấp đông như măng, đậu bắp, khoai môn, sắn… Một số ít trái cây tươi vào thị trường Hà Lan như thanh long, vải, nhãn, chanh dây… nhưng do khoảng cách địa lý, việc vận chuyển khó khăn, bảo quản chưa tốt nên hàng không tươi ngon khi đến EU. Chi phí logistics cao và luôn bị động phương tiện vận tải nên giá bán mất lợi thế cạnh tranh. Muốn bước vào thị trường này, Việt Nam cần có nguồn hàng ổn định, ứng dụng kỹ thuật cao phát triển vùng nguyên liệu đạt chuẩn theo hướng có chứng nhận quy trình sản xuất và sản phẩm hữu cơ, đảm bảo nguồn cung sang thị trường EU. Sản phẩm định vị trong chuỗi phân phối lớn của nước sở tại. Và nên lưu ý rằng đừng tự biến mình thành vùng cung cấp nguyên liệu thuần túy chứ không phải cung cấp sản phẩm.

Tương tự như ở Australia, các cơ quan đại diện Việt Nam tại EU hứa sẽ cùng phối hợp nghiên cứu, điều tra, thăm dò qua các tuần, ngày quảng bá hàng Việt để các cơ quan trong nước tổng hợp, nghiên cứu, phân tích, đánh giá và đề ra các chính sách phù hợp. Hơn bao giờ hết, cần xây dựng một chiến lược tổng thể về xuất khẩu rau quả của Việt Nam sang các nước.

Người sản xuất “mù mờ” về thị trường, nơi tiêu thụ, quy chuẩn chất lượng, trong khi thị trường cũng không rõ về sản xuất dẫn đến hệ quả phải hỗ trợ tiêu thụ, đại dịch COVID-19 khiến đứt gãy chuỗi cung ứng, người tiêu dùng mất niềm tin vào chuỗi cung ứng nông sản… Do đó, minh bạch dữ liệu, thông tin, chứng minh trách nhiệm với người tiêu dùng trở nên cấp thiết. Truy xuất nguồn gốc giúp nhà nhập khẩu có thể nhìn thấy cánh đồng, xưởng sản xuất từ bên xuất khẩu, từ đó tạo niềm tin. Và như vậy sẽ giảm chi phí di chuyển để thẩm tra, giám sát. Lợi ích lớn nhất của minh bạch thông tin là tránh bị người khác làm giả nguồn gốc xuất xứ, bảo vệ thương hiệu. Các nhà nhập khẩu “chính hiệu” của Trung Quốc đang làm theo cách mua bán đàng hoàng như các nước phát triển đó thôi.

Nỗi lo mang tên quý I-2022

Cục Trồng trọt dự báo, trong quý I-2022, sản lượng 15 loại trái cây chính ở các tỉnh thành phía nam đạt 1,606 triệu tấn. Trong đó, thanh long khoảng 297.000 tấn, chuối 250.000 tấn, xoài 244.000 tấn, mít 159.000 tấn, bưởi 144.000 tấn và cam 132.000 tấn… Trước đây, khoảng 70% số này xuất sang thị trường Trung Quốc, trong đó khoảng 20-30% đi bằng đường biển. Hiện nay dòng chảy này bị nghẽn khi dịch vụ cảng biển của Trung Quốc ngưng hoạt động trong 40 ngày.

Ðiều lo ngại lúc này là sản lượng  trái cây ở miền Nam trong tháng 12 khoảng 737.000 tấn, bán đi đâu cho hết?

Ở Sóc Trăng có 1 hợp tác xã (HTX) vào mùa này đang làm hàng xuất khẩu hàng đi Mỹ. Không có gì lo lắng vì họ đã chuyển đổi từ nhiều năm trước.

“Ở các tỉnh miền Tây, tôi nói với các giám đốc sở NN&PTNT”, Bộ Trưởng Lê Minh Hoan nói tiếp: “Cần có cách tiếp cận những xu thế mới; biết cách tiếp cận quan trọng hơn là chuyên môn vì chuyên môn thì có thể có bộ phận chuyên môn lo. Còn người làm quản lý thì cần tiếp cận thông tin, bổ sung kiến thức nhiều hơn. Tiếp cận cách đặt vấn đề, giải quyết vấn đề và cách thế giới họ vận động như thế nào. Lãnh đạo ngành nông nghiệp địa phương là người kết nối vòng tròn những mối quan hệ. Trong đó, nghĩ tới việc kết nối người nông dân và doanh nghiệp. Một nền nông nghiệp không cùng nhau hành động tập thể sẽ khó phát triển, phải cùng nhau định nghĩa, định vị lại, phải quan tâm tới hai từ “hợp tác - liên kết”. Trong thế giới VUCA, không hợp tác là chết”.

“Nền nông nghiệp của chúng ta xưa nay thiên về sản xuất, kế hoạch đầu vào chứ không phải kế hoạch đầu ra; lo nâng cao năng suất, sản lượng còn thị trường thì… vẫn phải giải cứu. Bây giờ, phải đi từ đầu ra để giải quyết đầu vào. Thị trường cần hàng gì, sản lượng bao nhiêu, chất lượng như thế nào, tiêu chuẩn ra sao, giao hàng như thế nào… phải chuyển từ sản xuất nông nghiệp sang tư duy kinh tế nông nghiệp. Chuyển từ theo đuổi giá sang vừa tạo ra giá trị gia tăng vừa giảm chi phí sản xuất, chi phí xã hội, chi phí môi trường. Bài toán kinh tế hợp tác giúp giảm chi phí đầu vào” - Bộ trưởng Bộ NN&PTNT nói.

“Chuyển từ “nền  nông nghiệp sản lượng cao” sang “nền nông nghiệp công nghệ cao, sinh thái, trách nhiệm, bền vững” là câu chuyện không thể lơ mơ vì sẽ đối mặt với rủi ro từ ngành hàng này sang ngành hàng khác. Làm sao gặp nhau hỏi giảm chi phí đầu vào bao nhiêu chứ không phải chỉ là giá bán được bao nhiêu?” - Bộ trưởng Lê Minh Hoan nói.

Hỗ trợ vùng trồng

Tại Long An, việc hỗ trợ xây dựng vùng nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao đạt tiêu chuẩn hàng hóa xuất khẩu đối với lúa, thanh long, chanh được triển khai từ năm 2016.

Giai đoạn 2016-2020, các mô hình hỗ trợ 4 loại cây trồng (lúa, rau, thanh long, chanh) trong 2 năm liên tiếp nhân rộng mô hình, mức hỗ trợ năm thứ nhất: tối đa không quá 300 triệu đồng/mô hình; năm thứ hai mức hỗ trợ tối đa không quá 200 triệu
đồng/mô hình.

Các hạng mục: Hỗ trợ ứng dụng cơ giới hóa, tự động hóa, công nghệ số... mức hỗ trợ tối đa không quá 150 triệu đồng/máy móc hoặc thiết bị; Hỗ trợ xây dựng mô hình điểm ứng dụng công nghệ cao đối với lúa, rau, thanh long, chanh trong 3 năm liên tiếp thực hiện mô hình. Năm thứ nhất mức hỗ trợ tối đa không quá 300 triệu đồng/mô hình. Năm thứ hai mức hỗ trợ tối đa không quá 200 triệu đồng/mô hình. Năm thứ ba mức hỗ trợ tối đa không quá 100 triệu đồng/mô hình.

Doanh nghiệp, HTX ứng dụng công nghệ cao vào sản xuất được vay vốn với mức lãi suất tín dụng ưu đãi đầu tư trong 3 năm liên tiếp để tiếp tục đầu tư đổi mới trang thiết bị, công nghệ - hạn mức tối đa không quá 20 tỉ đồng/dự án; hỗ trợ các doanh nghiệp, HTX có dự án đầu tư cơ sở bảo quản nông sản (gồm sấy, chiếu xạ, khử trùng, đông lạnh, bảo quản) để xây dựng cơ sở hạ tầng về giao thông, điện, nước, xử lý chất thải, nhà xưởng và mua thiết bị, mức hỗ trợ không quá 2 tỉ đồng/dự án… hỗ trợ liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp trên địa bàn tỉnh, xác định dự án liên kết được hỗ trợ 30% vốn đầu tư máy móc trang thiết bị; xây dựng các công trình hạ tầng phục vụ liên kết bao gồm: Nhà xưởng, bến bãi, kho tàng phục vụ sản xuất, sơ chế, bảo quản, chế biến và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp, tổng mức hỗ trợ không quá 3 tỉ đồng.

Hiện nay, cả nước có 7.500 cơ sở chế biến trái cây, 156 nhà máy chế biến theo công nghệ hiện đại, tuy chỉ đáp ứng từ 8-10% sản lượng trái cây đã định vị thị trường, sau 2 năm đại dịch COVID-19 bùng phát, tỷ lệ xuất khẩu rau quả chế biến năm 2019 đã tăng từ 15% tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả cả nước lên 30% trong năm 2021. Ðể sản phẩm chế biến từ rau quả Việt Nam tăng cao hơn nữa luôn cần nguồn nguyên liệu chuẩn mực, ngon lành và dễ truy xuất nguồn gốc.l

Bài, ảnh: CHÂU LAN