Sơ chế cà phê sau khi thu hoạch. Ảnh: tintucviet

Theo Tổng cục Thống kê, khối lượng cà phê xuất khẩu tháng 1-2011 ước đạt 140.000 tấn, giảm 3,7% so với cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, do giá cà phê tăng cao so với cùng kỳ năm trước, kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này trong tháng 1 tăng 30,4% so với cùng kỳ, đạt 266 triệu USD. Giá cà phê xuất khẩu đầu tháng này đã lập kỷ lục mới, lên 2.239 USD/tấn. Hiệp hội Cà phê Ca cao Việt Nam (Vicofa) tỏ ra khá lạc quan với triển vọng xuất khẩu cà phê trong năm 2011 này, khi giá cà phê giao đến tháng 5-2011 đang được các doanh nghiệp ký là 2.070- 2.080 USD/tấn, tăng 48% so với cuối năm 2009. Theo tính toán của các chuyên gia, nếu giá cà phê thế giới tiếp tục giữ ở mức hơn 2.000 USD/tấn thì kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này có thể đạt 2 tỉ USD vào năm nay.

Năm 2010, Việt Nam đã xuất khẩu được 1,1 triệu tấn cà phê, thu về kim ngạch gần 1,7 tỉ USD. Hiện Việt Nam vẫn là nước sản xuất và xuất khẩu cà phê lớn thứ hai trên thế giới chỉ sau Brazil, nhưng các chuyên gia trong ngành vẫn cho rằng giá trị mặt hàng này thu lại còn chưa tương xứng với tiềm năng. Nguyên nhân là do chiến lược phát triển ngành cà phê theo hướng bền vững của nước ta hiện vẫn đang trong quá trình soạn thảo. Đối với hoạt động thương mại, hiện ở Việt Nam có tới 146 doanh nghiệp tham gia vào hoạt động xuất khẩu cà phê, 26 nhà thu mua cà phê lớn trên thế giới cũng đã có văn phòng tại Việt Nam. Tuy nhiên, tất cả các đơn vị này đều bán sản phẩm cho 8 nhà rang xay lớn trên thế giới, hiện chi phối tới 80% thị trường cà phê toàn cầu. Do đó, để tranh giành hợp đồng và khách hàng, một số doanh nghiệp xuất khẩu cà phê đã chấp nhận ký hợp đồng mở, trừ lùi (cho phép người mua và người bán chốt giá chính xác vào một thời điểm nào đó trong tương lai) từ 40-100 USD/tấn, thậm chí có thời điểm mức trừ lùi được chấp nhận lên tới 160 USD/tấn. Việc làm này không chỉ tiềm ẩn nguy cơ thua lỗ nặng cho các doanh nghiệp khi mức giá xuống mà còn gây bất lợi cho ngành cà phê Việt Nam.

Chẳng hạn như trong thời điểm hiện nay, giá cà phê trên thị trường thế giới tăng cao kéo giá cà phê trong nước tăng, nhưng người trồng cà phê và các doanh nghiệp kinh doanh cà phê Việt Nam không được lợi. Theo Vicofa, hiện giá cà phê tại các tỉnh Tây Nguyên đã đạt mức 40.200 đồng/kg, tăng hơn 1.000 đồng/kg so với trước Tết, mức cao nhất trong vòng 4 năm qua. Nguyên nhân là trong niên vụ 2009 - 2010, giá cà phê nằm khá lâu ở mức 23.000 - 25.000 đồng/kg, đến tháng 8-2010 mới lên được 30.000 đồng/kg. Còn năm nay, mới đầu vụ giá cà phê đã lên 29.000 đồng/kg, nông dân lập tức bán ra ồ ạt ngay sau khi thu hoạch. Nhưng chỉ một tháng sau, giá cà phê bất ngờ lên 38.000 đồng/kg, sau Tết lại vượt mốc 40.000 đồng/kg, nhưng phần lớn nông dân đều không còn cà phê. Vào thời điểm giá cà phê vượt mốc 40.000 đồng/kg, nhiều doanh nghiệp nhỏ thu mua cà phê trước đó đã phải cắt giá 34.000 đồng/kg trong hợp đồng bán cho các công ty lớn để có tiền trả ngay cho nông dân. Mặt khác, các doanh nghiệp nước ngoài đã vào mua trực tiếp của nông dân, với nguồn tài chính mạnh họ sẵn sàng đẩy giá lên để tranh nguồn hàng. Vì vậy, với khoảng 50% sản lượng cà phê đã xuất khẩu, theo ước tính của Vicofa, khoản chênh lệch khổng lồ từ hạt cà phê Việt Nam chủ yếu rơi vào tay các doanh nghiệp lớn của nước ngoài.

Để cà phê của Việt Nam không bị thua thiệt trong các giao dịch quốc tế, các chuyên gia cho rằng ngành cà phê nên giữ ổn định diện tích ở mức 500.000ha và sản lượng xuất khẩu hằng năm vào khoảng 1 triệu tấn. Bên cạnh đó, trong khâu canh tác và chế biến cũng cần phải phấn đấu để đạt các chứng chỉ quốc tế về cà phê, Bộ nguyên tắc cà phê 4C...

N. MINH