Sạt lở bờ sông diễn biến ngày càng phức tạp, đe dọa nhà cửa, đất sản xuất và sinh kế của người dân ĐBSCL. Từ thực tế đó, mô hình “Con sông đẹp” với giải pháp kè sinh thái được đề xuất như một hướng đi mới, kết hợp bảo vệ bờ, phục hồi môi trường và phát huy vai trò của cộng đồng.

Giữ bờ, giữ sông

ĐBSCL từ lâu được biết đến với hệ thống sông ngòi, kênh rạch dày đặc, gắn chặt với đời sống và sản xuất của người dân. Tuy nhiên, cùng với những tác động của biến đổi khí hậu, thay đổi dòng chảy và các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội, tình trạng sạt lở bờ sông, bờ biển đang trở thành vấn đề đáng lo ngại.

Nhóm dự án thử nghiệm mô hình “Con sông đẹp” ở phường Lý Văn Lâm, tỉnh Cà Mau.

Theo Thạc sĩ Trần Thanh Toàn, Phó Giám đốc Chi nhánh ĐBSCL, Công ty TNHH MTV Khai thác Thủy lợi Miền Nam, sạt lở tại ĐBSCL là kết quả của nhiều tác động cùng lúc. Biến đổi khí hậu, nước biển dâng, suy giảm lượng phù sa từ thượng nguồn, khai thác cát, giao thông thủy, xây dựng và đô thị hóa ven sông... đều có thể tác động đến quá trình ổn định bờ sông. Khi lượng phù sa về hạ lưu suy giảm, khả năng bồi tụ tự nhiên cũng giảm theo.

Trong khi đó, những thay đổi về dòng chảy có thể làm gia tăng xói lở lòng dẫn. Hoạt động xây dựng ven sông làm tăng tải trọng lên mái bờ. Sóng do tàu thuyền tạo ra tiếp tục tác động đến những khu vực bờ vốn đã yếu. Trong bối cảnh này, theo ông Toàn, bảo vệ bờ sông không nên chỉ được nhìn dưới góc độ xây dựng một công trình để chống sạt lở. Giải pháp hiệu quả cần tính đến: sự an toàn, môi trường, cảnh quan và cuộc sống của cộng đồng dân cư ven sông.

Từ cách tiếp cận này, ông Toàn cùng các cộng sự đề xuất mô hình “Con sông đẹp”, hướng đến quản lý dòng sông theo hướng thích ứng, thuận thiên và có sự tham gia của cộng đồng. Điểm đáng chú ý của mô hình là xây dựng bộ tiêu chí đánh giá một dòng sông trên 4 nhóm yếu tố gồm: an toàn kỹ thuật, sinh thái, cảnh quan và văn hóa cộng đồng. Như vậy, một dòng sông được xem là “đẹp” không chỉ khi bờ sông không còn sạt lở mà còn phải bảo đảm hành lang bảo vệ sông, chất lượng nước, cây xanh, đa dạng sinh học, cảnh quan và sự tham gia của người dân.

Cách tiếp cận này cũng đặt người dân vào vị trí chủ thể thay vì chỉ là đối tượng chịu tác động. Người dân sống ven sông có thể tham gia theo dõi diễn biến bờ, bảo vệ cây xanh, phát hiện sớm những điểm có nguy cơ sạt lở và cùng chính quyền duy trì cảnh quan, môi trường. Đây là điểm có ý nghĩa đối với khu vực nông thôn, nơi đời sống của người dân gắn trực tiếp với sông nước, đất sản xuất và hệ sinh thái tự nhiên.

Thêm “áo xanh” cho bờ sông

Một trong những giải pháp được đề xuất trong mô hình “Con sông đẹp” là kè sinh thái. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các công trình kè bằng bê tông, giải pháp kết hợp công trình bảo vệ bờ với vật liệu tự nhiên và hệ thống cây xanh bản địa. Vật liệu được đề xuất gồm cừ tràm, tre, vải địa kỹ thuật, đất nạo vét và những loại cây phù hợp với điều kiện sinh thái từng khu vực góp phần giảm tác động của sóng, giữ đất và tạo điều kiện cho hệ sinh thái phục hồi.

Ở khu vực nước ngọt có thể sử dụng cây tràm; vùng nước mặn, lợ có thể ưu tiên cây mắm. Cây bần, cà na, dừa nước, lục bình... cũng có thể được lựa chọn tùy theo điều kiện cụ thể. Nếu được áp dụng phù hợp, bờ sông không chỉ được bảo vệ mà còn có thêm cây xanh, tạo cảnh quan và môi trường sống cho các loài sinh vật.

Một lợi thế khác được nhóm nghiên cứu đặt ra là khả năng tận dụng vật liệu tại chỗ để có thể giảm chi phí đầu tư và duy tu so với một số dạng kè cứng. Khi cây phát triển, hệ thống sinh thái cũng có thể tiếp tục đóng vai trò hỗ trợ ổn định bờ. Tuy nhiên, kè sinh thái không phải giải pháp có thể áp dụng giống nhau cho mọi điểm sạt lở. Điều kiện dòng chảy, địa chất, mức độ sạt lở, độ mặn và tác động của tàu thuyền ở mỗi khu vực là khác nhau. Do đó, ông Toàn và các cộng sự cho rằng cần tiếp tục kiểm chứng trước khi nhân rộng. Một số tuyến sông trọng điểm có thể được lựa chọn để thí điểm, sau đó theo dõi trong thời gian 12-24 tháng bằng quan trắc thực địa, ảnh vệ tinh, hệ thống GIS và sự tham gia của cộng đồng. Kết quả thực tế sẽ là cơ sở để đánh giá khả năng giữ bờ, hiệu quả sinh thái, chi phí đầu tư cũng như khả năng duy trì lâu dài của mô hình.

Với ĐBSCL, sông không chỉ là một yếu tố tự nhiên mà còn là không gian sinh sống, sản xuất và văn hóa cộng đồng. Cách tiếp cận “Con sông đẹp” mở ra một góc nhìn mới: bảo vệ bờ sông có thể dựa vào chính thiên nhiên để tăng khả năng chống chịu. Nếu được nghiên cứu, thử nghiệm và hoàn thiện phù hợp với từng vùng sinh thái, kè sinh thái có thể trở thành một trong những giải pháp góp phần xây dựng những dòng sông an toàn hơn, xanh hơn, tạo thêm không gian sống và sinh kế bền vững cho người dân nông thôn ĐBSCL.

Bài, ảnh: KHÁNH NAM