Bài cuối: Từ sử dụng AI đến kiến tạo công dân số

Một poster tuyên truyền, một Infographic, một sản phẩm giới thiệu gương học sinh tiêu biểu hay một thông điệp dành cho đoàn viên, thanh niên giờ đây có thể được hoàn thiện linh hoạt hơn với sự hỗ trợ của công nghệ.

Một sản phẩm truyền thông, một cách làm mới

Tại Trường THPT chuyên Vị Thanh, Đoàn thanh niên từng bước khai thác công cụ AI trong thiết kế sản phẩm truyền thông, xây dựng nội dung tuyên truyền và lan tỏa những thông điệp tích cực đến học sinh. Từ ý tưởng ban đầu của cán bộ Đoàn, AI hỗ trợ chuyển hóa thành hình ảnh, bố cục và cách thể hiện trực quan hơn.

Nhưng phía sau một sản phẩm truyền thông vẫn là những câu hỏi mà máy móc không thể tự trả lời: AI có thể gợi ý hình ảnh, bố cục và cách thể hiện. Nhưng thông điệp muốn nói gì, nói với ai và nói như thế nào trong môi trường giáo dục vẫn phải do con người cân nhắc và quyết định.

Vì trên thực tế công nghệ có thể hỗ trợ hình thức, nhưng con người phải quyết định giá trị của thông điệp.

Poster Ngày vui Trung thu do AI hỗ trợ được thực hiện theo ý tưởng của Đoàn thanh niên.

Đoàn thanh niên chủ động bước vào không gian số

Không gian số đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống học sinh. Vì vậy, công tác Đoàn cũng cần đổi mới phương thức tiếp cận đoàn viên, thanh niên.

Từ các nền tảng trực tuyến, trang thông tin của nhà trường và Đoàn thanh niên đến những sản phẩm đồ họa, video, Infographic được thiết kế bằng công cụ số, nội dung về hoạt động phong trào, giáo dục lý tưởng, đạo đức, lối sống và những tấm gương học tập được truyền tải gần gũi hơn.

Việc sử dụng AI không nhằm chạy theo công nghệ. Đó là cách tổ chức Đoàn tìm kiếm phương thức phù hợp hơn với thói quen tiếp nhận thông tin của thế hệ trẻ.

Nhưng khi bước vào không gian số, yêu cầu đặt ra không chỉ là đưa thông tin lên mạng, mà phải tạo ra nội dung có định hướng, chính xác, trách nhiệm và có giá trị tích cực.

AI hỗ trợ hình thức, con người giữ vai trò định hướng

Một sản phẩm do AI hỗ trợ có thể bắt mắt, nhanh chóng và đa dạng. Nhưng công nghệ không tự xác lập được mục tiêu giáo dục.

Trong hoạt động Đoàn, cán bộ phụ trách vẫn là người xác định thông điệp, lựa chọn nội dung, kiểm tra hình ảnh, điều chỉnh ngôn ngữ và quyết định sản phẩm có phù hợp để phổ biến hay không.

AI có thể tạo ra hình thức. Con người quyết định giá trị. Điều này đặc biệt quan trọng trong môi trường học đường, nơi mỗi thông điệp phải chính xác, tích cực, phù hợp lứa tuổi và thống nhất với định hướng giáo dục của nhà trường.

Học sinh dùng AI để học tập và sáng tạo

Không chỉ giáo viên và tổ chức Đoàn, học sinh cũng từng bước tiếp cận AI trong học tập.

Trong quá trình chuẩn bị bài thuyết trình, dự án môn học hoặc báo cáo kết quả tìm hiểu, các em có thể sử dụng AI để gợi ý ý tưởng, xây dựng bố cục, tìm hướng trình bày và phát triển sản phẩm trực quan.

Nhưng giá trị của một sản phẩm không nằm ở việc nó đẹp đến đâu hay được tạo ra nhanh thế nào. Điều quan trọng là một sản phẩm do AI hỗ trợ không được đánh giá chỉ bằng hình thức hay tốc độ hoàn thành, mà quan trọng hơn là người học có hiểu những gì mình tạo ra, biết chọn lọc và kiểm chứng thông tin, có thể giải thích và bảo vệ ý tưởng của mình hay không.

Từ AI gợi ý đến sản phẩm của học sinh.

Khi đó, AI không làm thay quá trình học tập mà trở thành công cụ giúp học sinh mở rộng ý tưởng, tự học và thể hiện năng lực.

Nếu được định hướng đúng, AI có thể trở thành công cụ hỗ trợ tự học, phát triển ý tưởng và rèn luyện năng lực trình bày. Điều cần được nhìn thấy trong sản phẩm của học sinh không phải là dấu ấn của máy móc, mà là dấu ấn tư duy của người học.

Biết kiểm chứng, biết chịu trách nhiệm

Sử dụng AI trong học tập đặt ra yêu cầu mới: học sinh không thể tiếp nhận mọi thông tin do công nghệ cung cấp một cách thụ động. AI có thể đưa ra câu trả lời nhanh nhưng vẫn có khả năng nhầm lẫn, thiếu căn cứ hoặc tạo ra nội dung chưa phù hợp.

Vì vậy, học sinh cần biết đặt câu hỏi, đối chiếu thông tin, kiểm tra nguồn, nhận diện nội dung chưa hợp lý, chỉnh sửa sản phẩm và chịu trách nhiệm về nội dung mình sử dụng.

Sử dụng AI không đồng nghĩa với sao chép. Không đồng nghĩa với phụ thuộc. Và càng không có nghĩa là thay thế hoàn toàn hoạt động tư duy cá nhân. Một sản phẩm học tập có giá trị phải thể hiện sự tham gia thực chất của người học: biết đặt câu hỏi, biết lựa chọn, biết chỉnh sửa, biết giải thích và biết chịu trách nhiệm.

Đó chính là bước chuyển từ “biết dùng AI” đến “biết dùng AI đúng cách”.

Số hóa hoạt động Đoàn - hình thành năng lực công dân số

Chuyển đổi số trong hoạt động Đoàn không chỉ là sử dụng phần mềm, mạng xã hội hay AI. Ở chiều sâu hơn, đó là quá trình hình thành cho học sinh những năng lực cần thiết để tham gia đời sống số một cách chủ động, an toàn và có trách nhiệm.

Việc sử dụng các nền tảng trực tuyến trong quản lý hoạt động Đoàn, cập nhật thông tin đoàn viên, lưu trữ quá trình rèn luyện và chuyển tiếp hồ sơ hoạt động của học sinh tạo thuận lợi cho công tác quản lý.

Theo Hướng dẫn số 20-HD/TWĐTN-BTC của Trung ương Đoàn kết hợp với quy trình số hóa nghiệp vụ trên ứng dụng và hệ thống quản lý Thanh niên Việt Nam giúp chuẩn hóa dữ liệu đoàn viên toàn quốc. Việc chuyển sinh hoạt Đoàn của học sinh lên các trường đại học thông qua ứng dụng trực tuyến do Trung ương Đoàn triển khai cũng cho thấy công nghệ đang từng bước thay đổi phương thức kết nối và quản lý hoạt động Đoàn.

Cùng với đó, các hoạt động tuyên truyền trên môi trường số giúp học sinh làm quen với việc tiếp nhận, xử lý và chia sẻ thông tin. Các em không chỉ là người tiếp nhận nội dung mà từng bước trở thành người tạo lập sản phẩm, tương tác với cộng đồng và chịu trách nhiệm đối với thông tin mình đưa ra.

Năng lực công dân số vì thế không hình thành từ một bài học riêng lẻ. Nó được bồi đắp qua từng thao tác sử dụng công nghệ, từng sản phẩm học tập, từng hoạt động Đoàn và từng lựa chọn của học sinh trên môi trường mạng.

Từ công cụ công nghệ đến trách nhiệm công dân

Từ một chữ ký điện tử đến một sản phẩm AI hỗ trợ. Từ quản trị dữ liệu đến giáo án có AI. Từ hoạt động Đoàn trên nền tảng số đến những sản phẩm học tập của học sinh.

Nhìn riêng từng việc, đó có thể chỉ là những thay đổi nhỏ. Nhưng khi đặt trong một hành trình thống nhất, những thay đổi ấy cho thấy chuyển đổi số đang từng bước trở thành phương thức tổ chức và giáo dục trong nhà trường.

Điều quan trọng nhất không phải là học sinh sử dụng được bao nhiêu ứng dụng hay tạo ra bao nhiêu sản phẩm bằng AI. Điều quan trọng là các em có biết tư duy độc lập, kiểm chứng thông tin, tôn trọng bản quyền, ứng xử văn minh và chịu trách nhiệm với hành vi của mình trong không gian số hay không. Bởi mục tiêu của chuyển đổi số trong giáo dục không chỉ là tạo ra những người sử dụng công nghệ thành thạo. Mục tiêu sâu xa hơn là hình thành những con người có tri thức, kỹ năng, bản lĩnh và trách nhiệm.

Một poster có thể được AI hỗ trợ thiết kế. Một bài thuyết trình có thể được AI hỗ trợ xây dựng. Nhưng một công dân số có trách nhiệm không thể được “tạo ra” bằng một công cụ AI. Công dân số được hình thành từ nhận thức, tri thức, kỹ năng, bản lĩnh và trách nhiệm của chính con người.

Từ chủ trương đến hành động

Hành trình chuyển đổi số tại Trường THPT chuyên Vị Thanh bắt đầu từ những công việc rất cụ thể, có thể kể đến:

Một chữ ký điện tử; Một hồ sơ được số hóa; Một quy trình quản trị được thay đổi; Một giáo viên học cách làm chủ AI; Một học sinh biết kiểm chứng thông tin; Một sản phẩm Đoàn được xây dựng trên nền tảng số.

Nhưng phía sau những thay đổi ấy là một sợi chỉ đỏ xuyên suốt: chủ trương phải được cụ thể hóa thành hành động; công nghệ phải được đặt trong sự lãnh đạo, tổ chức thực hiện và trách nhiệm của con người.

Từ vai trò định hướng của chi bộ, Ban Giám hiệu cụ thể hóa thành kế hoạch; đội ngũ cán bộ, giáo viên chuyển hóa thành những thay đổi trong quản trị và dạy học; tổ chức Đoàn đưa công nghệ đến gần hơn với học sinh; và chính học sinh từng bước trở thành chủ thể của quá trình hình thành năng lực số.

Đó là cách một chủ trương lớn đi vào cuộc sống: không bằng những khẩu hiệu chung chung, mà bằng những việc làm cụ thể được thực hiện từng ngày.

Chuyển đổi số, xét đến cùng, không phải câu chuyện của máy móc. Đó là câu chuyện của con người thay đổi cách làm việc, cách dạy, cách học và cách tham gia vào đời sống xã hội.

Trong nhà trường, đích đến của quá trình ấy không chỉ là một ngôi trường số, một người thầy số hay một học sinh biết sử dụng AI. Đích đến là những công dân số có tri thức để hiểu, có kỹ năng để hành động, có bản lĩnh để chọn lọc thông tin và có trách nhiệm với cộng đồng.

Từ chủ trương đến hành động, từ quản trị số đến giáo dục số, từ người thầy làm chủ công nghệ đến học sinh làm chủ không gian số - hành trình ấy đang được bắt đầu từ những việc rất gần gũi tại Trường THPT chuyên Vị Thanh.

Công nghệ có thể mở ra cánh cửa. Nhưng chính con người quyết định sẽ bước qua cánh cửa ấy bằng tri thức, bản lĩnh và trách nhiệm như thế nào để công nghệ có thể tạo môi trường học tập linh hoạt mà còn mở rộng khả năng tiếp cận giáo dục là một hướng đi có chiến lược để góp phần hình thành những người học chủ động, sáng tạo và có trách nhiệm trong không gian số. Bởi sau cùng, chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện của công nghệ. Đó là câu chuyện về con người - biết làm chủ công nghệ để tạo ra những giá trị tốt đẹp hơn cho giáo dục và cộng đồng.

TRẦN THỊ HOÀNG DIỆU

Tài liệu tham khảo:

1. Bộ Chính trị (2024), Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

2. Thủ tướng Chính phủ (2020), Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 phê duyệt Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.

3. Thủ tướng Chính phủ (2022), Quyết định số 131/QĐ-TTg ngày 25/01/2022 phê duyệt Đề án “Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong giáo dục và đào tạo giai đoạn 2022–2025, định hướng đến năm 2030”.

4. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018), Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018 ban hành Chương trình giáo dục phổ thông.

5. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2021), Thông tư số 09/2021/TT-BGDĐT ngày 30/3/2021 quy định về quản lý và tổ chức dạy học trực tuyến trong cơ sở giáo dục phổ thông và cơ sở giáo dục thường xuyên.

6. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2024), Công văn số 4324/BGDĐT-CNTT ngày 14/8/2024 về việc hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ ứng dụng CNTT, chuyển đổi số và thống kê giáo dục năm học 2024–2025. Văn bản này trực tiếp đề cập việc tăng cường ứng dụng AI trong dạy, học và quản lý giáo dục.

7. Thành ủy Cần Thơ (2021), Nghị quyết số 02-NQ/TU ngày 04/8/2021 về chuyển đổi số thành phố Cần Thơ đến năm 2025 và định hướng đến năm 2030.

8. Trường THPT chuyên Vị Thanh (2025), Kế hoạch số 167/KH-THPT ngày 23/9/2025 về ứng dụng CNTT và chuyển đổi số năm học 2025–2026.

9. Ban Bí thư (2025), Quy định số 339-QĐ/TW ngày 10/7/2025 về sử dụng ứng dụng Sổ tay đảng viên điện tử.

10. Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, Hướng dẫn số 20-HD/TWĐTN-BTC về quản lý đoàn viên và chuyển sinh hoạt Đoàn trên môi trường số; tài liệu hướng dẫn sử dụng ứng dụng Thanh niên Việt Nam.