TRﾍ VĂN (Tổng hợp)

Trung Quốc đang muốn dẫn đầu thế giới về trí tuệ nhân tạo (AI) nhưng các lệnh trừng phạt thương mại của Mỹ và đồng minh cùng với tình trạng chảy máu chất xám cản trở cuộc đua đầy tham vọng của Bắc Kinh.

Trẻ em tương tác với một robot AI tại Bảo tàng Khoa học và Công nghệ Trung Quốc. Ảnh: Getty Images

Chính phủ Trung Quốc hồi tháng 10-2017 tuyên bố rằng AI là "ưu tiên quốc gia", nêu rõ tham vọng trở thành "trung tâm đổi mới AI hàng đầu thế giới" vào năm 2030. Chính vì vậy, AI được Trung Quốc ứng dụng trong y tế, công nghiệp và vận tải, đặc biệt là các xe tự lái và trở thành động lực chính cho sự phát triển của đất nước.

Nhiều thành quả ấn tượng

Tham vọng của Trung Quốc không phải là không có cơ sở. Người tiêu dùng nước này là những người sử dụng điện thoại thông minh nhiều nhất thế giới. Với 800 triệu người dùng điện thoại thông minh trong tổng dân số 1,41 tỉ người vào năm 2021, Trung Quốc tạo ra một lượng lớn thông tin kỹ thuật số. Mặt khác, Bắc Kinh còn có những quy định đặc biệt đối với công nghệ, kỹ thuật và dược phẩm sinh học để khuyến khích sự hợp tác giữa các công ty, nhà nghiên cứu và chính quyền địa phương.

Ngoài ra, Trung Quốc cũng sở hữu lượng lớn nhân lực AI lành nghề. Hàng năm, khoảng 1,4 triệu kỹ sư Trung Quốc "ra lò", gấp 6 lần so với Mỹ, ít nhất 1/3 trong số họ làm việc trong lĩnh vực AI. Tờ Nikkei Asia thậm chí thừa nhận rằng Trung Quốc là "ông trùm" về các tài liệu nghiên cứu AI, vượt xa Mỹ cả về số lượng và chất lượng. Ðáng chú ý, các "ông lớn" công nghệ của Trung Quốc như Tencent, Alibaba hay Huawei hiện nằm trong số 10 công ty nghiên cứu AI hàng đầu thế giới. Trong khi đó, 4 công ty lớn, gồm Bairong, TransInfoTech, Dahua Technology và Hikvision, rất thành công, đặc biệt là trong lĩnh vực an ninh mạng. Riêng SenseTime chiếm thị phần lớn trong công nghệ sử dụng thị giác máy tính - lĩnh vực gồm các phương pháp thu nhận, xử lý ảnh kỹ thuật số, phân tích và nhận dạng các hình ảnh. Công ty vốn chiếm ưu thế trong lĩnh vực bảo mật nhận dạng khuôn mặt này hiện đang phát triển phần mềm có thể nhận dạng khuôn mặt, ước tính độ tuổi con người và đối chiếu chúng với dữ liệu thương mại, giúp các nhà bán lẻ xác định ai có khả năng mua hàng của họ.

Lâu nay, ngành công nghiệp của Trung Quốc nổi bật so với các đối thủ cạnh tranh quốc tế nhờ khả năng hợp nhất sức mạnh kỹ thuật số và chuyên môn bán lẻ, thông qua việc tích hợp thành công dữ liệu ngoại tuyến, trực tuyến và hậu cần trong một chuỗi giá trị duy nhất. Cùng với AI, sự tích hợp này đã cho phép tạo ra một mô hình phân phối cực kỳ hiệu quả. Chẳng hạn, Baidu hồi tháng 5-2022 ra mắt dịch vụ taxi không người lái ở Bắc Kinh, còn WeRide thì thực hiện hơn 150.000 "cuốc" taxi không người lái ở Quảng Châu mà không gặp bất kỳ tai nạn nào.

Không dừng lại ở đó, những "gã khổng lồ" công nghệ Trung Quốc đang tạo ra các ứng dụng và nền tảng riêng để cạnh tranh với các đối thủ của Mỹ. Ðơn cử, trình tạo ảnh hoạt hình Other Dimension Me của Tencent có thể tạo ra các hình ảnh theo phong cách anime từ các bức ảnh chụp khuôn mặt, trong khi hãng Idea thì phát minh ra Taiyi, mô hình chuyển văn bản sang hình ảnh quy mô lớn.

Còn lắm trở ngại

Dù bối cảnh thuận lợi và sở hữu nhiều sáng kiến, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Trung Quốc Vương Chí Cường hồi tháng 3 nói rằng để có kết quả như những gì công ty OpenAI (Mỹ) từng làm thì Trung Quốc cần phải chờ đợi. "ChatGPT có lợi thế trong việc cung cấp kết quả theo thời gian thực, điều mà chúng ta rất khó đạt được" - ông Vương thừa nhận. AI của Trung Quốc cũng ít được sử dụng trong việc đối phó với đại dịch COVID-19. Dù được sử dụng để hạn chế sự di chuyển của người dân và dự đoán sự tiến triển của dịch bệnh nhưng AI lại đóng vai trò rất nhỏ trong phát triển vaccine, trái ngược với những gì mà công ty khởi nghiệp Moderna (Mỹ) từng làm.

Sỡ dĩ AI của Trung Quốc không đạt được những thành công như mong đợi là bởi lĩnh vực này còn tồn tại quá nhiều hạn chế. Mặc dù gần 1/3 các nhà nghiên cứu AI giỏi nhất thế giới đến từ Trung Quốc nhưng chỉ 10% trong số họ thực sự làm việc tại Trung Quốc. Theo một nghiên cứu của tổ chức tư vấn MacroPolo, nhân tài Trung Quốc ở Mỹ đông đến mức đây là "vũ khí bí mật của Washington về AI". Ngoài tình trạng chảy máu chất xám này, còn có sự khác biệt giữa các khoản đầu tư được hứa hẹn và số tiền thực tế được triển khai. Ðơn cử, thành phố cảng Thiên Tân hồi năm 2018 tuyên bố tài trợ lĩnh vực AI 16 tỉ USD nhưng không rõ số tiền đó có được giải ngân hay không và nếu có thì liệu chúng có đến đúng tay người nhận và được sử dụng riêng cho AI hay không.

Mặt khác, những quy định rất nghiêm ngặt của Bắc Kinh đối với AI cũng đã cản trở sự tiến bộ của lĩnh vực này. Ðợt phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng của hãng công nghệ tài chính Ant Group (công ty tài chính của Alibaba) tại Thượng Hải và Hong Kong hồi tháng 11-2020 đã bị đình chỉ do những thay đổi về môi trường pháp lý. Trong khi đó, sau một cuộc điều tra kéo dài, cơ quan quản lý Internet Trung Quốc hồi tháng 7-2022 đã phạt Didi, "Uber của Trung Quốc", 8 tỉ nhân dân tệ (tương đương 1,16 tỉ USD). Hai "gã khổng lồ" trò chơi máy tính Tencent và NetEase bị phạt vì vi phạm luật chống độc quyền vào năm 2021 đã bị cấm tung ra thị trường các trò chơi mới đến cuối năm 2022, khiến giá cổ phiếu của họ lao dốc.

Ngoài ra, Chính phủ Trung Quốc hồi đầu năm nay đã đột ngột đình chỉ kế hoạch đầu tư trị giá 148 tỉ USD cho ngành công nghiệp bán dẫn, trong đó gồm một số chương trình viện trợ để hỗ trợ sản xuất và nghiên cứu. Ðộng thái này được đưa ra khi nhiều bằng chứng tham nhũng được tiết lộ thông qua làn sóng điều tra các nhân vật "cộm cán" hàng đầu, gồm cựu Bộ trưởng Công nghiệp và Công nghệ thông tin Tiêu Á Khánh và cựu chủ tịch Quỹ Ðầu tư Quốc gia về mạch tích hợp Ðinh Văn Vũ. Do lo sợ bị bắt, một số nhà điều hành công nghệ phải từ chức, bao gồm Trương Nhất Minh - nhà sáng lập ByteDance (công ty mẹ của TikTok). Nhiều lãnh đạo các công ty công nghệ khác phải chạy ra nước ngoài. Luật bảo vệ dữ liệu cá nhân trên mạng nhằm siết chặt sự kiểm soát của nhà nước trên lĩnh vực công nghệ cũng được cho đã làm giảm động lực của các tập đoàn kỹ thuật số Trung Quốc.

Ðặc biệt, Mỹ đã tăng cường kiểm soát xuất khẩu các công nghệ tiên tiến sang Trung Quốc như chip bán dẫn và AI. Chẳng hạn, các nhà thiết kế chip máy tính AI như  Nvidia và AMD đã bị cấm bán các sản phẩm cao cấp dành cho AI và siêu máy tính của họ cho Trung Quốc.